সাৰাংশ — ভাৰতীয় গণতন্ত্ৰ

অধ্যায়ৰ মূল কথা

১৫ আগষ্ট ১৯৪৭-ত স্বাধীনতা লাভৰ পাছত ভাৰতত নিজৰ সংবিধানৰ আধাৰত গণতান্ত্ৰিক শাসন গঢ়ি উঠে। সংবিধানে শাসনৰ গাঁথনি, ক্ষমতা আৰু আদৰ্শ নিৰ্ধাৰণ কৰে; গণতন্ত্ৰই জনসাধাৰণক ক্ষমতাৰ উৎস হিচাপে স্বীকৃতি দিয়ে। প্ৰস্তাৱনাই সাৰ্বভৌমত্ব, সমাজবাদ, ধৰ্মনিৰপেক্ষতা, গণতন্ত্ৰ আৰু গণৰাজ্যৰ আদৰ্শ প্ৰকাশ কৰে। ভাৰতৰ শাসনত যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় বৈশিষ্ট্য আৰু শক্তিশালী কেন্দ্ৰৰ সংমিশ্ৰণ আছে; সংসদীয় পদ্ধতিত চৰকাৰ জনপ্ৰতিনিধিৰ ওচৰত দায়বদ্ধ।

১. সংবিধান প্ৰণয়নৰ পটভূমি

১৯৪৫-ৰ জুলাইত ইংলেণ্ডৰ সাধাৰণ নিৰ্বাচনত শ্ৰমিক দল জয়ী হোৱাৰ পাছত নতুন চৰকাৰে ভাৰতক স্বাধীনতা দিয়াৰ সিদ্ধান্ত লয়। ভাৰতৰ বাবে সংবিধান প্ৰস্তুতিৰ পৰিৱেশ গঢ়িবলৈ ১৯৪৬-ৰ মাৰ্চত তিনিজন ব্ৰিটিছ কেবিনেট মন্ত্ৰীৰ কেবিনেট মিছন ভাৰতলৈ আহে। ইয়াৰ তত্ত্বাৱধানত সংবিধান সভা গঠিত হয়।

২. প্ৰস্তাৱনা: সংবিধানৰ আদৰ্শৰ পৰিচয়

প্ৰস্তাৱনা সংবিধানৰ পাতনি। ইয়াত সংবিধানৰ মূল আদৰ্শ, দৰ্শন আৰু লক্ষ্য সংক্ষেপে প্ৰকাশ পায়। সেইবাবে ইয়াক সংবিধানৰ আত্মা, বিবেক, দুৱাৰডলি বা চাবিকাঠী বুলিও কোৱা হয়। ‘আমি ভাৰতৰ জনসাধাৰণে’ কথাষাৰে বুজায় যে সংবিধানৰ ৰচনাৰ নৈতিক-ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্ব জনসাধাৰণৰ; জনতাই সকলো ক্ষমতাৰ মূল উৎস।

প্ৰস্তাৱনাই ভাৰতক সাৰ্বভৌম, সমাজবাদী, ধৰ্মনিৰপেক্ষ, গণতান্ত্ৰিক গণৰাজ্য হিচাপে গঢ়াৰ সংকল্প প্ৰকাশ কৰে। সকলো নাগৰিকৰ সামাজিক-অৰ্থনৈতিক-ৰাজনৈতিক ন্যায়; চিন্তা, প্ৰকাশ, বিশ্বাস, ধৰ্ম আৰু উপাসনাৰ স্বাধীনতা; মৰ্যাদা আৰু সুযোগৰ সমতা; ব্যক্তিৰ মৰ্যাদা তথা জাতীয় ঐক্য-সংহতি নিশ্চিত কৰা ভ্ৰাতৃত্ব ইয়াৰ লক্ষ্য।

৩. প্ৰস্তাৱনাৰ পাঁচটা মুখ্য শব্দ

মূল প্ৰস্তাৱনাত ‘সমাজবাদী’, ‘ধৰ্মনিৰপেক্ষ’ আৰু ‘সংহতি’ শব্দ নাছিল। ১৯৭৬-ৰ ৪২তম সংবিধান সংশোধনৰ জৰিয়তে এইবোৰ যোগ কৰা হয়। পাঠৰ চিত্ৰত ১৮ ডিচেম্বৰ ১৯৭৬-ৰ উল্লেখ আছে। প্ৰস্তাৱনাৰ চূড়ান্ত আদৰ্শ আৰু প্ৰথম গ্ৰহণকালীন পাঠৰ পাৰ্থক্য মনত ৰাখিব।

৪. নেহৰুৰ উদ্দেশ্য সম্পৰ্কিত প্ৰস্তাৱ

১৩ ডিচেম্বৰ ১৯৪৬-ত জৱাহৰলাল নেহৰুৱে সংবিধান সভাত উদ্দেশ্য সম্পৰ্কিত প্ৰস্তাৱ (Objectives Resolution) উত্থাপন কৰে। ২২ জানুৱাৰী ১৯৪৭-ত সভাই গ্ৰহণ কৰে। এই প্ৰস্তাৱসমূহে সংবিধানৰ আদৰ্শ নিৰ্ধাৰণৰ ভিত্তি প্ৰদান কৰে।

৫. যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ অৰ্থ আৰু ভাৰতৰ পটভূমি

Federation শব্দ লেটিন Foedus-ৰ পৰা আহিছে; ইয়াৰ অৰ্থ চুক্তি বা সন্ধি। সাধাৰণ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ধাৰণাত একাধিক ৰাজ্য কেন্দ্ৰীয় শাসনৰ কৰ্তৃত্ব স্বীকাৰ কৰি নিজস্ব স্বায়ত্তশাসন বজাই ৰাখে। কেন্দ্ৰ আৰু ৰাজ্য—দুটা স্তৰৰ চৰকাৰ আৰু ক্ষমতাৰ বিভাজন ইয়াৰ মুখ্য কথা। ভাৰতত অৱশ্যে স্বাধীন ৰাজ্যৰ চুক্তিৰে গঢ়া আমেৰিকান আৰ্হি সম্পূৰ্ণৰূপে গ্ৰহণ কৰা হোৱা নাই।

১৯৩৫-ৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনে কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ দুতৰপীয়া ব্যৱস্থা আৰু ক্ষমতা ভাগ কৰাৰ নীতিৰ যোগেদি যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় পটভূমি সৃষ্টি কৰে। আমেৰিকাক ‘যুক্তৰাষ্ট্ৰৰ গৃহভূমি’ বোলা হয়। ভাৰতৰ সংবিধান প্ৰণেতাই অধিক শক্তিশালী কেন্দ্ৰযুক্ত কানাডাৰ আৰ্হিক গুৰুত্ব দিয়ে, যাতে নতুন স্বাধীন দেশৰ জাতীয় সংহতি আৰু অখণ্ডতা অটুট থাকে।

৬. ভাৰতৰ যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় আৰু কেন্দ্ৰাভিমুখী বৈশিষ্ট্য

আমেৰিকাৰ তুলনাত ভাৰতত কেন্দ্ৰ অধিক শক্তিশালী। স্বাধীনতাৰ সময় অতি বেছি ৰাজ্যিক স্বতন্ত্ৰতা, পৃথক সংবিধান আৰু দ্বৈত নাগৰিকত্বে জাতীয় একতাত বাধা দিব পাৰে বুলি প্ৰণেতাসকলে ভাবিছিল। কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সহযোগিতাৰ ভিত্তিত চলা ব্যৱস্থাক সহযোগিতামূলক যুক্তৰাষ্ট্ৰ (Cooperative Federation) বোলা হয়। কেন্দ্ৰ-ৰাজ্য সম্পৰ্ক পুনৰ বিবেচনাৰ বাবে ১৯৮৩-ত চৰকাৰীয়া আয়োগ (Sarkaria Commission) গঠন হৈছিল।

৭. সংসদীয় গণতন্ত্ৰ

জনসাধাৰণৰ নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰে গঠিত সংসদৰ প্ৰাধান্য আৰু চৰকাৰৰ দায়বদ্ধতাৰ ভিত্তিত চলা গণতান্ত্ৰিক ব্যৱস্থা সংসদীয় গণতন্ত্ৰ। ভাৰতৰ সংসদৰ দুটা সদন লোকসভা আৰু ৰাজ্যসভা; ৰাষ্ট্ৰপতিও সংসদৰ অবিচ্ছেদ্য অংগ। স্বাধীনতাৰ পাছত ভাৰতীয় পৰিস্থিতিৰ উপযোগীকৰণ কৰি এই শাসন পদ্ধতি গ্ৰহণ কৰা হয়।

ইংলেণ্ডৰ সংসদীয় পদ্ধতিৰ প্ৰভাৱ থাকিলেও অনুকৰণ অন্ধভাৱে কৰা হোৱা নাই। ভাৰতৰ ৰাজনৈতিক-সামাজিক পৰিস্থিতিৰ লগত খাপ খুৱাই ব্যৱস্থাটো ভাৰতীয়কৰণ কৰা হয়। ১৯৩৫-ৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ অধীনতো সীমিত ৰূপত সংসদীয় চৰকাৰৰ অভিজ্ঞতা আছিল।

৮. ঘটনাক্ৰম আৰু পৰীক্ষাৰ বাবে মুখ্য তাৰিখ

উত্তৰ লিখোঁতে গুলিয়াব নালাগে

সচ্চিদানন্দ সিনহা প্ৰথম বৈঠকৰ সভাপতি; ৰাজেন্দ্ৰ প্ৰসাদ স্থায়ী সভাপতি; আম্বেদকাৰ খচৰা সমিতিৰ অধ্যক্ষ। উদ্দেশ্য প্ৰস্তাৱৰ উত্থাপন আৰু গ্ৰহণৰ তাৰিখ পৃথক। সংবিধান গ্ৰহণ ২৬ নৱেম্বৰ ১৯৪৯, কাৰ্যকৰী ২৬ জানুৱাৰী ১৯৫০। গণতন্ত্ৰ মানে প্ৰতিনিধিৰে জনশাসন; গণৰাজ্য মানে বংশানুক্ৰমিকৰ সলনি নিৰ্বাচিত ৰাষ্ট্ৰপ্ৰধান। যুক্তৰাষ্ট্ৰীয় ব্যৱস্থা কেন্দ্ৰ-ৰাজ্যৰ সম্পৰ্কৰ কথা; সংসদীয় ব্যৱস্থা জনপ্ৰতিনিধি আৰু চৰকাৰৰ দায়বদ্ধতাৰ কথা।