সাৰাংশ — অসমত ব্ৰিটিছ বিৰোধী জাগৰণ আৰু কৃষক বিদ্ৰোহ

অধ্যায়ৰ মূল কথা১৮২৬-ৰ পাছত ব্ৰিটিছ শাসন অসমত প্ৰতিষ্ঠিত হয়। গোমধৰ কোঁৱৰ আৰু পিয়লি ফুকনৰ দৰে প্ৰাৰম্ভিক প্ৰতিৰোধ দমন হ’লেও জনসাধাৰণৰ অসন্তোষ নোহোৱা নহ’ল। নগদ ধনত কৰ, ভূমিৰ খাজনা বৃদ্ধি, মহাজনী শোষণ, দেশীয় শিল্পৰ ক্ষতি আৰু পুৰণি অভিজাত শ্ৰেণীৰ ক্ষমতাহানিয়ে ব্ৰিটিছবিৰোধী চেতনা গঢ়ে। ১৮৫৭-ত মণিৰাম দেৱানৰ উদ্যোগ, ১৮৬১-ৰ ফুলগুৰি ধাৱা, ১৮৯৩–৯৪-ৰ কৃষক বিদ্ৰোহ আৰু পাহাৰীয়া জনগোষ্ঠীৰ প্ৰতিৰোধে এই জাগৰণৰ বিভিন্ন ৰূপ প্ৰকাশ কৰে।১. ব্ৰিটিছ শাসনত অসন্তোষৰ কাৰণক্ষেত্ৰ সমস্যা আৰু প্ৰভাৱ
ৰাজহ আৰু মুদ্ৰা অৰ্থনীতি আগতে মুদ্ৰাৰে ৰাজহ আদায়ৰ ব্যৱস্থা নাছিল; ব্ৰিটিছে খাজনা আৰু আন কৰ নগদ ধনত সংগ্ৰহ কৰিবলৈ লোৱাত আত্মনিৰ্ভৰশীল গাঁৱৰ কৃষক বিপদত পৰে। উৎপাদিত সামগ্ৰী বেচি ধন পোৱাৰ বজাৰো সীমিত আছিল।
মহাজনী শোষণ কৰ দিবলৈ ঋণ লোৱা কৃষক বহিৰাগত মহাজনৰ ওপৰত নিৰ্ভৰশীল হয়। পাঠত মাৰোৱাৰী মহাজনক ‘কেঞা’ বুলি উল্লেখ কৰা হৈছে।
কৃষি আৰু দুৰ্ভিক্ষ কৃষি উন্নয়নৰ ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থা বা দুৰ্যোগৰ সময়ত খাজনাৰ ৰেহাইৰ অভাৱ। কলেৰা আৰু বসন্তৰ মাজত ১৮৩৯, ১৮৪৭ আৰু ১৮৫২-ৰ মহামাৰীৰ উল্লেখ আছে।
বৈষম্যমূলক ভূমি নীতি ইউৰোপীয় চাহখেতিয়কক ভূমি-ৰাজহৰ ৰেহাই দিয়া হ’লেও সাধাৰণ কৃষকে বোজা বহন কৰে।
কুটীৰ শিল্প বিলাতী বস্ত্ৰৰ আমদানিক সমৰ্থন দিয়াত অসমৰ পাট–মুগা আৰু দেশীয় শিল্পৰ সৈতে জড়িত লোক ক্ষতিগ্ৰস্ত হয়।
চাকৰি আৰু সামাজিক মৰ্যাদা পুৰণি আহোম অভিজাত শ্ৰেণী প্ৰশাসনিক পদ আৰু সা-সুবিধাৰ পৰা বঞ্চিত হয়; আধুনিক শিক্ষাৰ অভাৱে নতুন প্ৰশাসনত প্ৰৱেশ কঠিন কৰে।
দাসপ্ৰথা আৰু শ্ৰম ১৮৪৩-ৰ দাসপ্ৰথা বিলুপ্তিৰ পাছত পুৰণি প্ৰভুত্বশালী শ্ৰেণীয়ে মৰ্যাদা হেৰুওৱাৰ অনুভৱ কৰে; মুক্ত হোৱা লোকক চাহ-বাগিচাৰ শ্ৰমৰ যোগান হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰিলেও তেওঁলোকৰ উন্নতিৰ ফলপ্ৰসূ ব্যৱস্থা নাছিল। আনন্দৰাম ঢেকিয়াল ফুকনে ১৮৫৩-ত মফট মিলছলৈ দিয়া আৰ্জিত কৃষকৰ ওপৰত অধিক ভূমি-ৰাজহ আৰু দুৰ্দশাৰ কথা উল্লেখ কৰে। ৰাজহ বৃদ্ধিৰ পৰিসংখ্যাই শোষণৰ তীব্ৰতা প্ৰকাশ কৰে।বছৰ পাঠত দিয়া মুঠ ৰাজহ
১৮৩২–৩৩ ১,৮৩,১৯৬ টকা
১৮৪২–৪৩ ৬,১৪,৩৮২ টকা
১৮৫২–৫৩ ৭,৪৩,৬৮০ টকা ২. ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহ আৰু অসম১০ মে’ ১৮৫৭-ত মিৰাটত ভাৰতীয় সৈন্যৰ বিদ্ৰোহ আৰম্ভ হয়। স্বত্ববিলোপ নীতি আৰু ঔপনিৱেশিক শোষণৰ প্ৰতিক্ৰিয়াত নানাচাহেব, তাঁতিয়া টোপে আৰু ঝান্সীৰ ৰাণী লক্ষ্মীবাঈ আদি নেতাই যোগ দিয়ে। বিদ্ৰোহীসকলে মোগল সম্ৰাট দ্বিতীয় বাহাদুৰ শ্বাহক প্ৰতীকী সম্ৰাট হিচাপে আগবঢ়ায়। অসমৰ বঞ্চিত অভিজাত শ্ৰেণীয়ে এই ঘটনাক ব্ৰিটিছক আঁতৰাই আহোম ৰাজত্ব পুনঃস্থাপনৰ সুযোগ বুলি বিবেচনা কৰে।ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাত প্ৰথম অসম লাইট ইনফেণ্ট্ৰী (ডিব্ৰুগড়) আৰু দ্বিতীয় অসম লাইট ইনফেণ্ট্ৰী (গুৱাহাটী) আছিল। বিহাৰৰ বিদ্ৰোহৰ খবৰে ডিব্ৰুগড়, গুৱাহাটী, শিৱসাগৰ আৰু শদিয়াৰ কিছু সৈন্যৰ মাজত অসন্তোষ জগায়।
অসমৰ বিদ্ৰোহৰ উদ্দেশ্য আছিল পুৰন্দৰ সিংহৰ নাতি কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহক সিংহাসনত বহুৱাই আহোম ৰাজত্ব পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা। বৰাক উপত্যকাতো চট্টগ্রামৰ পৰা অহা বিদ্ৰোহী চিপাহীয়ে প্ৰভাৱ পেলায়।৩. মণিৰাম দেৱানৰ ভূমিকা আৰু বিদ্ৰোহৰ পৰিণতিমণিৰাম দত্ত বৰুৱা বৰভাণ্ডাৰ বৰুৱাই ব্ৰিটিছৰ অধীনত ৰাজহৰ কাম, পুৰন্দৰ সিংহৰ দেৱানৰ পদ আৰু অসম টি কোম্পানীত চাকৰি কৰিছিল। পাছত নিজা চাহ-বাগিচা খোলে। কৰ্মজীৱন ব্ৰিটিছৰ সৈতে আৰম্ভ হ’লেও অৰ্থনৈতিক বঞ্চনা আৰু মিলছৰ ওচৰত আৰ্জি ব্যৰ্থ হোৱাৰ অভিজ্ঞতাই তেওঁক ব্ৰিটিছবিৰোধী কৰি তোলে।ব্যক্তি/ঘটনা ভূমিকা
মফট মিলছৰ অনুসন্ধান, ১৮৫৩ মণিৰামে দুখন আৰ্জিত আহোম অভিজাত শ্ৰেণীৰ দুৰ্দশা আৰু কন্দৰ্পেশ্বৰক পুনঃপ্ৰতিষ্ঠাৰ অনুৰোধ জনায়; চৰকাৰে সঁহাৰি নিদিলে।
মধু মল্লিক কলিকতাত মণিৰামক ষড়যন্ত্ৰৰ পৰিকল্পনাত সহায় কৰা বাঙালী মুক্তিয়াৰ।
পিয়লি বৰুৱা আৰু আন সহযোগী পিয়লি বৰুৱা, দুতিৰাম বৰুৱা, ফৰ্মুদ আলি, বাহাদুৰ গাঁওবুঢ়া, মায়াৰাম নাজিৰ আদিয়ে সহযোগিতা কৰে।
যোগাযোগ আৰু অস্ত্ৰ মণিৰামে কলিকতাৰ পৰা গোপন চিঠিৰে ডিব্ৰুগড়–গোলাঘাটৰ সৈন্য আৰু সহযোগীৰ সৈতে যোগাযোগ কৰে; নিজে অস্ত্ৰ লৈ উজনি অসমলৈ আহিব বিচাৰে।
আঁচনি ফাদিল আগষ্ট ১৮৫৭-ৰ ভিতৰত চৰকাৰে প্ৰস্তুতিৰ উমান পায়। শিৱসাগৰৰ কেপ্টেইন হলৰইডে চিঠি ধৰা পেলায়; কেপ্টেইন লাউডাৰে ৭ ছেপ্টেম্বৰত কন্দৰ্পেশ্বৰক আটক কৰে।
বিচাৰ আৰু ফাঁচি মণিৰামক কলিকতাত গ্ৰেপ্তাৰ কৰি ডিচেম্বৰত যোৰহাটলৈ পঠিওৱা হয়। হলৰইডৰ বিচাৰত মণিৰাম আৰু পিয়লি বৰুৱাক দোষী সাব্যস্ত কৰি ২৬ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৫৮-ত যোৰহাটত ফাঁচি দিয়া হয়।
আন শাস্তি মধু মল্লিক, দুতিৰাম, কমলা বৰুৱা, মায়াৰাম নাজিৰ আদিৰ কাৰাদণ্ড; বাহাদুৰ গাঁওবুঢ়া আৰু ফৰ্মুদ আলিক আন্দামানলৈ প্ৰেৰণ; সম্পত্তি বাজেয়াপ্ত।
কন্দৰ্পেশ্বৰৰ পৰৱৰ্তী জীৱন আলিপুৰৰ কাৰাবাসৰ পাছত স্বাস্থ্যৰ বাবে ১৮৬০-ত মুক্তি; গুৱাহাটীত থাকিবলৈ অনুমতি আৰু পেঞ্চন। মহাৰাণীৰ ঘোষণাৰ পাছত কিছুমান সহযোগীয়েও ঘৰলৈ ঘূৰাৰ অনুমতি পায়। ৪. অসমৰ ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহ কিয় ব্যৰ্থ হ’ল?সমৰ্থন সীমিত: যোৰহাট–শিৱসাগৰক কেন্দ্ৰ কৰি অভিজাত শ্ৰেণীৰ মাজত সীমাবদ্ধ; নগাঁও, কামৰূপ আৰু গুৱাহাটীত ব্যাপক সমৰ্থন নাছিল।
সময়মতে প্ৰস্তুতি সম্পূৰ্ণ নহ’ল; চৰকাৰে প্ৰতিৰক্ষাৰ বাবে সময় পালে।
মূল সংগঠক মণিৰাম কলিকতাত দূৰত আছিল; চিঠিৰে বিদ্ৰোহ পৰিচালনা বাস্তৱসন্মত নাছিল। কন্দৰ্পেশ্বৰৰ প্ৰয়োজনীয় নেতৃত্বদক্ষতাও নাছিল।
সাধাৰণ মানুহ আৰু নতুন অসমীয়া মধ্যবিত্তক সংগঠিত কৰিব পৰা নগ’ল। মধ্যবিত্তৰ একাংশ আহোম ৰাজত্বলৈ ঘূৰিব বিচৰা নাছিল।
গোপনীয়তা ভংগ হ’ল; অস্ত্ৰ যোগানৰ আগতেই মণিৰাম ধৰা পৰে।
অসমৰ ভাৰতীয় সৈন্যই মিৰাট–দিল্লীৰ দৰে প্ৰধান চালিকাশক্তি হিচাপে যোগ নিদিলে।গুৰুত্ব: অসম প্ৰথমবাৰৰ বাবে সৰ্বভাৰতীয় বিদ্ৰোহৰ সৈতে জড়িত হয়। হিন্দু–মুছলমানৰ সহযোগিতাই জাতীয় চেতনাক উৎসাহিত কৰে; মণিৰামৰ আত্মত্যাগে পৰৱৰ্তী প্ৰজন্ম আৰু ১৮৬১-ৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা কৃষক প্ৰতিবাদক অনুপ্ৰাণিত কৰে। এইটোক ব্যাপক কৃষক গণবিদ্ৰোহৰ সৈতে একে বুলি নধৰিব—সেই সময়ৰ সমৰ্থন সীমিত আছিল।৫. কৃষক বিদ্ৰোহৰ অৰ্থনৈতিক পটভূমি১৮৫৮-ৰ মহাৰাণীৰ ঘোষণাৰ পাছত শাসন ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীৰ পৰা ব্ৰিটিছ ৰাজলৈ যায়। ১৮৫৭-ৰ বিদ্ৰোহ দমনৰ ব্যয় আৰু ঔপনিৱেশিক ঘাটি পূৰণৰ বাবে কৰ বৃদ্ধি কৰা হয়। ১৮৫৪–১৮৭০-ৰ ভিতৰত কৰ বৃদ্ধিৰ হাৰ ১০০ শতাংশ বুলি পাঠত উল্লেখ আছে। কৃষিৰ উন্নতি বা দুৰ্ভিক্ষৰ সময়ত খাজনাৰ সকাহ নথকাত কৃষকৰ অসন্তোষ তীব্ৰ হয়।কৰ/ব্যৱস্থা বিৱৰণ
১৮৫৮-ৰ টিকট কৰ Stamp duties বা নথি-পত্ৰৰ কৰ।
১৮৬০-ৰ কৰসমূহ আয়কৰ, আমদানি কৰ; হাবিৰ কাঠ, বাঁহ, খেৰ আদি ব্যৱহাৰত অনুজ্ঞা কৰ (Licence Tax)।
গ্ৰেজিং কৰ চৰ–চাপৰিত পশু চৰোৱাৰ কৰ।
আবকাৰী কৰ কানিসহ কিছুমান সামগ্ৰীত আবকাৰী; নগাঁও, কামৰূপ, দৰঙত প্ৰভাৱ।
মাছ আৰু নৌকা মাছ ধৰা আৰু পোল পতা আদি ক্ষেত্ৰতো কৰৰ উল্লেখ।
১৮৬৮–৬৯ আৰু ১৮৯২ ১৮৬৮–৬৯-ত মাটিৰ খাজনা ২৫ বা ৫০ শতাংশ বৃদ্ধি; ১৮৯২-ত চিফ কমিছনাৰ ছাৰ উইলিয়াম ৱাৰ্ডৰ ১০০ শতাংশ বৃদ্ধিৰ সিদ্ধান্তই নতুন বিক্ষোভ বঢ়ায়। ৬. ৰাইজমেল: কৃষকৰ সংগঠন আৰু সিদ্ধান্তৰাইজমেল আধুনিক ৰাজনৈতিক দল নাছিল; কেইবাখনো গাঁৱৰ ৰাইজে একত্ৰ হৈ সমূহীয়া সমস্যা আৰু সিদ্ধান্ত আলোচনা কৰা গণমঞ্চ আছিল। গাঁওবুঢ়া, দলেই, গোসাঁই আদি মুখীয়ালৰ তত্ত্বাৱধানত চলিলেও জাতি–পাতি আৰু সম্প্ৰদায় নিৰ্বিশেষে অংশগ্ৰহণৰ সুযোগ আছিল। কৃষকক সংগঠিত কৰা, ৰাজনৈতিকভাৱে সচেতন কৰা আৰু চৰকাৰৰ ওচৰত সমূহীয়া দাবী তোলাৰ প্ৰশিক্ষণ ইয়াতে পোৱা গৈছিল। খাজনা নিদিয়াৰ সিদ্ধান্ত অমান্য কৰিলে সমাজচ্যুত কৰাৰ ঘোষণাও দিয়া হৈছিল।৭. ফুলগুৰি ধাৱা (১৮৬১)নগাঁৱৰ ফুলগুৰি আছিল তিৱা বা লালুং জনগোষ্ঠী অধ্যুষিত অঞ্চল; আফু খেতি জীৱিকাৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ উৎস। চৰকাৰে নিজে কানি বিক্ৰী কৰিবলৈ আফু খেতি নিষিদ্ধ কৰাত কৃষক ক্ষুব্ধ হয়। লগতে তামোল–পাণতো কৰ লগাব বুলি খবৰ বিয়পে। অসন্তোষৰ পটভূমি আছিল অৰ্থনৈতিক শোষণ; ইয়াক কেৱল কানিখোৱা লোকৰ প্ৰতিবাদ বুলি সীমিত কৰা উচিত নহয়।১৭ ছেপ্টেম্বৰ ১৮৬১: প্ৰায় ১,৫০০ কৃষকে ৰাইজমেল কৰি আফু খেতিৰ নিষেধাজ্ঞা আৰু তামোল–পাণত কৰৰ বিৰোধিতা কৰে। উপায়ুক্ত হাৰ্বাৰ্ট স্কন্সে আবেদনক অৱজ্ঞা কৰাত অসন্তোষ বাঢ়ে।
১৫ অক্টোবৰৰ পৰা পাঁচদিনীয়া ৰাইজমেল: প্ৰথমে প্ৰায় ১,০০০ লোক; ১৮ অক্টোবৰত প্ৰায় ৪,০০০ লোক সমবেত। লাঠি লৈ অহা কৃষকো আছিল।
সহকাৰী উপায়ুক্ত লেফটেনেণ্ট ছিংগাৰ সভাস্থলীলৈ যায়। বাবু কলিতা নামৰ প্ৰতিনিধিয়ে দাবী ব্যাখ্যা কৰে। ছিংগাৰে ৰাইজক স্থান ত্যাগ কৰিবলৈ কৈ পুলিচক লাঠি কাঢ়িবলৈ আদেশ দিয়ে।
লাঠি কাঢ়োতে হোৱা টনা-আঁজোৰা আৰু সংঘৰ্ষত ছিংগাৰ নিহত হয়; মৃতদেহ কলং নদীত পেলোৱা হয়। এই ঘটনাই ‘ফুলগুৰি ধাৱা’ নামে পৰিচিত।
চৰকাৰী দমন: সামৰিক–পুলিচ বাহিনী, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু অস্থায়ী কাৰাগাৰ। লক্ষণ ডেকা, চংবৰ লালুং আৰু ৰংবৰ ডেকাক ফাঁচি; আন কৃষকৰ দীঘলীয়া কাৰাদণ্ড আৰু আন্দামানলৈ প্ৰেৰণৰ কথা পাঠত আছে।গুৰুত্ব: অসমৰ প্ৰথম সংগঠিত কৃষক বিদ্ৰোহ; তিৱা জনগোষ্ঠী আৰু মাছমৰীয়া সম্প্ৰদায়ৰ প্ৰত্যক্ষ অংশগ্ৰহণ আৰু আন শ্ৰেণীৰ পৰোক্ষ সমৰ্থনে গণচৰিত্ৰ দিয়ে। তাৰ পাছত তামোল–পাণৰ ওপৰত কৰ বহুওৱা নহ’ল। কৰ নিদিয়াৰ সমূহীয়া সিদ্ধান্তই পৰৱৰ্তী কৃষক প্ৰতিৰোধ আৰু অসহযোগৰ ধাৰণাৰ পূৰ্বাভাস দিয়ে।৮. নামনি অসমৰ কৃষক বিদ্ৰোহ (১৮৯৩–১৮৯৪)ৰাজহ বৃদ্ধিৰ প্ৰতিবাদ কামৰূপৰ ৰঙিয়া–লচিমা আৰু দৰঙৰ পথৰুঘাটলৈ বিস্তৃত হয়। চৰকাৰৰ বিৰোধিতাৰ লগতে মাটি বন্ধক লোৱা মাৰোৱাৰী মহাজনৰ শোষণৰ বিৰোধিতাও আছিল। ৰাইজমেলৰ যোগেদি সংগঠিত কৃষকে ন’ টেক্স কেম্পেইন বা খাজনা নিদিয়াৰ সিদ্ধান্ত গ্ৰহণ কৰে।স্থান ঘটনাক্ৰম আৰু বৈশিষ্ট্য
ৰঙিয়া ২৪ ডিচেম্বৰ ১৮৯৩-ত বজাৰ লুট-পাটৰ পৰা বিদ্ৰোহ আৰম্ভ। ৩০ ডিচেম্বৰত নথি-পত্ৰ লুট আৰু বন্ধ-বজাৰ কাৰ্যসূচী। ১০ জানুৱাৰী ১৮৯৪-ৰ ৰাইজমেলত খাজনা নিদিয়াৰ ধ্বনি; উপায়ুক্ত মেক কেবেই গুলিচালনাৰ আদেশ আৰু মেলত নিষেধাজ্ঞা জাৰি কৰে।
লচিমা (বজালী) বৰমাৰ শক্তিশালী ৰাইজমেল; পানাগাঁৱৰ চাপৰিত বৃহৎ সমাবেশ। ২১ জানুৱাৰী ১৮৯৪-ত মৌজাদাৰ দয়াৰাম চৌধুৰী আৰু মণ্ডল হলিৰাম মিশ্ৰক খাজনা সংগ্ৰহৰ সময়ত কৃষকে প্ৰহাৰ কৰে; মৌজাদাৰৰ পাছত মৃত্যু হয়।
লচিমাৰ দমন ৭৫জন আটক; প্ৰায় ৩,০০০ ৰাইজে বন্দীৰ মুক্তি দাবী কৰে। তাৰ পাছত অধিক বাহিনী, গ্ৰেপ্তাৰ আৰু শাস্তি। পুষ্পৰাম কলিতা, দেৱী দত্ত শৰ্মা, জয়ন্ত বেজ, নিৰ্ভয় কলিতা, নাউটাৰু কলিতা আৰু মংগল কলিতা আদি নেতাৰ উল্লেখ আছে।
পথৰুঘাট (দৰং) কলাইগাঁও, মংগলদৈ, ছিপাঝাৰ আৰু পথৰুঘাটৰ কৃষক একত্ৰ হয়। ১৬–১৮ জানুৱাৰী ১৮৯৪-ৰ বৃহৎ মেলৰ সিদ্ধান্তৰ পাছত চৰকাৰী বাহিনী আৰু সম্পত্তি বাজেয়াপ্তৰ প্ৰতিবাদ বাঢ়ে। ২৮ জানুৱাৰী ১৮৯৪-ত গুলিচালনা হয়।
পথৰুঘাটৰ চৰকাৰী নেতৃত্ব জিলাধিপতি জে. ডি. এণ্ডাৰছন, পুলিচ অধীক্ষক জে. আৰ. বেৰিংটন আৰু সামৰিক বিষয়া এল. বেৰিং। প্ৰতিবাদকাৰীক আঁতৰাবলৈ বলপ্ৰয়োগ আৰু শেষত গুলিচালনা।
মৃত্যু–আঘাতৰ দুটা হিচাপ পাঠত বেচৰকাৰী হিচাপ: ১৪০জন নিহত, ১৫০জন আহত। চৰকাৰী হিচাপ: ১৫জন নিহত, ৩৭জন আহত। এই পৰস্পৰভিন্ন হিচাপৰ উৎস স্পষ্টকৈ পৃথক কৰি মনত ৰাখিব। বিদ্ৰোহসমূহ দমন কৰা হ’লেও কৃষকৰ সংগঠিত প্ৰতিবাদে ৰাজহ ব্যৱস্থাৰ অন্যায় উন্মোচন কৰে। ১৮৬১-ৰ পৰা চলা কৃষক আন্দোলনে পাছৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামত অসমৰ জনতাক অনুপ্ৰাণিত কৰে।৯. জনজাতীয় প্ৰতিৰোধবিদ্ৰোহ কাৰণ, নেতা আৰু পৰিণতি
জয়ন্তীয়া ১৮৩৫-ত ৰজা ৰাজেন্দ্ৰ সিংহৰ ৰাজ্য ব্ৰিটিছৰ অধীন। ভূমি আৰু কৰ, সামূহিক মাছ ধৰা–বনজ সম্পদ সংগ্ৰহত বাধা, ধৰ্মীয়–সামাজিক ৰীতিত হস্তক্ষেপে অসন্তোষ বঢ়ায়। ১৮৬০-ত ঘৰ কৰৰ প্ৰতিবাদ; ১৮৬১-ত উকিয়াং নঙবাৰ নেতৃত্বত সংগঠিত বিদ্ৰোহ। ১৭ জানুৱাৰী ১৮৬২-ত জোৱাইৰ ব্ৰিটিছ ছাউনীত আক্ৰমণ। নঙবাক ধৰি জোৱাইত ফাঁচি দিয়াৰ পাছত ১৮৬৩-ৰ ভিতৰত বিদ্ৰোহৰ সমাপ্তি।
উত্তৰ কাছাৰ ১৮৮০–১৮৮২-ৰ বিদ্ৰোহ; নেতা শম্ভুধন ফংলো; কেন্দ্ৰ মাইবং। ১৮৮০-ত গঠিত ১০০জনৰ কুকি পুলিচ বাহিনী আৰু বাধ্যতামূলক শ্ৰমিক যোগানৰ বিৰোধিতা। গুণজুঙত সংঘৰ্ষ; মেজৰ বয়েড আহত হৈ পাছত মৃত্যু হয়। বিদ্ৰোহ দমন কৰা হয়।
নগা জনগোষ্ঠী ব্ৰিটিছ ৰাজনৈতিক নিয়ন্ত্ৰণৰ বিৰোধিতা; ১৮৪৯-ত ভিনচেণ্ট নামৰ ব্ৰিটিছ বিষয়া নিহত হোৱাৰ উল্লেখ। নগাৰ আক্ৰমণ আৰু কহিমা অৱৰোধৰ পাছত ইংৰাজে কঠোৰ দমন কৰে। ১০. মণিপুৰৰ বিদ্ৰোহ আৰু টিকেন্দ্ৰজিৎমণিপুৰ অসম প্ৰশাসনৰ বাহিৰৰ দেশীয় ৰাজ্য আছিল। ৰাজপৰিয়ালৰ সিংহাসন-বিবাদত ব্ৰিটিছ হস্তক্ষেপৰ সুযোগ পায়। ২১ ছেপ্টেম্বৰ ১৮৯০-ত কুলচন্দ্ৰ মহাৰাজা সুৰচন্দ্ৰৰ স্থানত ৰজা হয়; ইংৰাজে কুলচন্দ্ৰক স্বীকাৰ কৰিলেও ব্ৰিটিছবিৰোধী সেনাপতি টিকেন্দ্ৰজিৎক দেশান্তৰিত কৰিবলৈ হেঁচা দিয়ে। কুলচন্দ্ৰই অমান্তি প্ৰকাশ কৰে।অসমৰ চিফ কমিছনাৰ জে. ডব্লিউ. কুইণ্টন আৰু চাৰিজন ইউৰোপীয় বিষয়া টিকেন্দ্ৰজিৎক ধৰিবলৈ গৈ মণিপুৰীৰ হাতত নিহত হয় (১৮৯১)। পাছত বৃহৎ ব্ৰিটিছ বাহিনীয়ে বিদ্ৰোহ দমন কৰি টিকেন্দ্ৰজিৎক ফাঁচি আৰু কুলচন্দ্ৰক নিৰ্বাসন দিয়ে। ছয়বছৰীয়া চূড়াচন্দ্ৰক ৰজা ঘোষণা কৰি ব্ৰিটিছ প্ৰতিনিধিক প্ৰশাসনৰ দায়িত্ব দিয়া হয়; ৰাজ্যৰ ওপৰত জৰিমনাও আৰোপ কৰা হয়।১১. তুলনামূলকভাৱে মনত ৰাখক১৮৫৭-ৰ প্ৰচেষ্টা কৃষক আৰু জনজাতীয় বিদ্ৰোহ
মূল নেতৃত্ব বঞ্চিত আহোম অভিজাত শ্ৰেণীৰ; লক্ষ্য আহোম ৰাজত্ব পুনঃপ্ৰতিষ্ঠা। কৃষকৰ মূল প্ৰশ্ন খাজনা, জীৱিকা আৰু মহাজনী শোষণ; জনজাতীয়ৰ ক্ষেত্ৰত কৰ, স্বাধীনতা আৰু সামাজিক–ধৰ্মীয় অধিকাৰ।
গোপন চিঠি, সৈন্যৰ সহায় আৰু অস্ত্ৰ সংগ্ৰহৰ পৰিকল্পনা। ৰাইজমেল, খাজনা নিদিয়া, সমূহীয়া আবেদন আৰু স্থানীয় প্ৰতিবাদ; কিছুমান ক্ষেত্ৰত হিংসাত্মক সংঘৰ্ষ।
ব্যাপক কৃষক আৰু মধ্যবিত্ত সমৰ্থনৰ অভাৱ; আঁচনি আগতে ফাদিল। অধিক গণঅংশগ্ৰহণ থাকিলেও আধুনিক অস্ত্ৰসজ্জিত ঔপনিৱেশিক বাহিনীৰ দমনৰ সন্মুখীন।
ব্যৰ্থতা সত্ত্বেও সৰ্বভাৰতীয় সংগ্ৰামৰ সৈতে অসমৰ সংযোগ। দমন সত্ত্বেও ব্ৰিটিছবিৰোধী চেতনা আৰু পাছৰ স্বাধীনতা আন্দোলনৰ ভিত্তি শক্তিশালী। ১২. গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখতাৰিখ/চন ঘটনা
১৮২৬ অসমত ব্ৰিটিছ শাসন প্ৰতিষ্ঠাৰ আৰম্ভণি।
১৮৪৩ অসমত দাসপ্ৰথা বিলুপ্তি।
১৮৫৩ মফট মিলছৰ অসম অনুসন্ধান; মণিৰাম আৰু আনন্দৰামৰ আৰ্জি।
১০ মে’ ১৮৫৭ মিৰাটত চিপাহী বিদ্ৰোহ আৰম্ভ।
আগষ্ট–ছেপ্টেম্বৰ ১৮৫৭ অসমৰ ষড়যন্ত্ৰৰ উমান আৰু চিঠি উদ্ধাৰ।
৭ ছেপ্টেম্বৰ ১৮৫৭ কন্দৰ্পেশ্বৰ সিংহ আটক।
২৬ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৫৮ মণিৰাম দেৱান আৰু পিয়লি বৰুৱাৰ ফাঁচি।
১৮৫৮ মহাৰাণীৰ ঘোষণা; টিকট কৰৰ উল্লেখ।
১৮৬০ আয়কৰ আৰু আন কৰ; জয়ন্তীয়াত ঘৰ কৰৰ প্ৰতিবাদ।
১৭ ছেপ্টেম্বৰ ১৮৬১ ফুলগুৰিত প্ৰায় ১,৫০০ কৃষকৰ প্ৰতিবাদী মেল।
১৫–১৮ অক্টোবৰ ১৮৬১ ফুলগুৰিৰ বৃহৎ ৰাইজমেল আৰু ছিংগাৰৰ সৈতে সংঘৰ্ষ।
১৮৬১ উকিয়াং নঙবাৰ নেতৃত্বত জয়ন্তীয়া বিদ্ৰোহ।
১৭ জানুৱাৰী ১৮৬২ জোৱাই ছাউনীত আক্ৰমণ।
১৮৬৩ জয়ন্তীয়া বিদ্ৰোহৰ সমাপ্তি।
১৮৬৮–৬৯ খাজনা ২৫ বা ৫০ শতাংশ বৃদ্ধি।
১৮৮০–৮২ শম্ভুধন ফংলোৰ উত্তৰ কাছাৰ বিদ্ৰোহ।
২১ ছেপ্টেম্বৰ ১৮৯০ কুলচন্দ্ৰ মণিপুৰৰ ৰজা হয়।
১৮৯১ মণিপুৰৰ বিদ্ৰোহ; কুইণ্টনসহ বিষয়া নিহত আৰু টিকেন্দ্ৰজিৎক ফাঁচি।
১৮৯২ ৱাৰ্ডৰ ভূমি-ৰাজহ ১০০ শতাংশ বৃদ্ধিৰ সিদ্ধান্ত।
২৪ ডিচেম্বৰ ১৮৯৩ ৰঙিয়াৰ কৃষক বিদ্ৰোহৰ আৰম্ভণি।
১০ জানুৱাৰী ১৮৯৪ ৰঙিয়াত খাজনা নিদিয়াৰ প্ৰতিবাদ আৰু দমন।
২১ জানুৱাৰী ১৮৯৪ লচিমাৰ খাজনা সংগ্ৰহকাৰীৰ ওপৰত আক্ৰমণ।
২৮ জানুৱাৰী ১৮৯৪ পথৰুঘাটত কৃষকৰ ওপৰত গুলিচালনা। উৎস: ব্যৱহাৰকাৰীয়ে দিয়া তৃতীয় অধ্যায়ৰ PDF, মুদ্ৰিত পৃষ্ঠা ৪১–৬১। পৰস্পৰভিন্ন নিহত–আহতৰ হিচাপৰ দৰে ক্ষেত্ৰত পাঠত উল্লেখিত উৎসৰ পাৰ্থক্য বজাই ৰখা হৈছে।