সাৰাংশ

অধ্যায়ৰ কেন্দ্ৰীয় ভাবলৰ্ড নেথানিয়েল কাৰ্জনৰ শাসনকালত (১৮৯৯–১৯০৫) বংগ বিভাজনে ভাৰতীয় জাতীয় আন্দোলনত নতুন যুগৰ সূচনা কৰে। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ যুক্তি দিয়া হ’লেও পাঠটোৱে ইয়াৰ অন্তৰ্নিহিত উদ্দেশ্য হিচাপে বাঙালীৰ জাতীয় ঐক্য দুৰ্বল কৰা, হিন্দু–মুছলমানৰ মাজত বিভেদ সৃষ্টি কৰা আৰু ব্ৰিটিছ শাসন সুদৃঢ় কৰাৰ কথা ব্যাখ্যা কৰিছে। ইয়াৰ প্ৰতিবাদত বিদেশী পণ্য বৰ্জন আৰু স্বদেশী পণ্য গ্ৰহণৰ পৰা আৰম্ভ হোৱা স্বদেশী আন্দোলন শিক্ষা, সাহিত্য, শিল্প, নাৰী জাগৰণ আৰু স্বৰাজৰ দাবীলৈ বিস্তৃত হয়। ১৯১১ চনত বংগ ভংগ ৰদ হয়।১. বংগ ভংগৰ ঐতিহাসিক পটভূমি১৭৬৫ চনৰ এলাহাবাদ সন্ধিৰ যোগেদি ইষ্ট ইণ্ডিয়া কোম্পানীয়ে বংগ, বিহাৰ আৰু উৰিষ্যাত ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্ব লাভ কৰাৰ কথা পাঠত উল্লেখ আছে। ১৭৭৩ চনৰ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইনে বংগৰ গৱৰ্ণৰক গৱৰ্ণৰ জেনেৰেললৈ উন্নীত কৰে। বৃহৎ বংগ প্ৰদেশৰ প্ৰশাসন চলাবলৈ লেফটেনেণ্ট গৱৰ্ণৰৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়।
১৮৫৭ চনৰ চিপাহী বিদ্ৰোহৰ পাছত প্ৰশাসনিক পুনৰ্গঠনৰ আলোচনাত বংগৰ সীমা সলনি কৰাৰ প্ৰস্তাৱ উঠে। ১৮৬৬ চনৰ উৰিষ্যাৰ দুৰ্ভিক্ষৰ পাছতো বৃহৎ প্ৰদেশখন দক্ষতাৰে শাসন কৰিব নোৱৰাৰ যুক্তি আগবঢ়োৱা হয়।
৭ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৭৪-ত ব্ৰহ্মপুত্ৰ উপত্যকাৰ ছয় জিলা, পাহাৰীয়া অঞ্চল, কাছাৰ আৰু শ্ৰীহট্ট একত্ৰ কৰি পৃথক অসম প্ৰদেশ গঠন কৰা হয়। মুখ্য আয়ুক্ত কৰ্ণেল আৰ. এইচ. কীটিঙে প্ৰশাসনৰ দায়িত্ব লয়। কিছুমান ইতিহাসবিদে ইয়াক বংগ বিভাজনৰ প্ৰথম পদক্ষেপ বুলি বিবেচনা কৰে।
উইলিয়াম ই. ৱাৰ্ডে অসমক সাগৰীয় বাণিজ্য-পথৰ সুবিধা দিবলৈ চট্টগ্ৰাম, ঢাকা আৰু মৈমনসিংহ অসমত সংলগ্ন কৰাৰ প্ৰস্তাৱ দিছিল। এণ্ড্ৰু ফ্ৰেজাৰ আৰু অসমৰ মুখ্য আয়ুক্ত জে. বেমফিল্ড ফুলাৰে পৰৱৰ্তী বিভাজন-আঁচনি প্ৰস্তুত কৰাত কাৰ্জনক সহায় কৰে।২. বিভাজনৰ আঁচনি আৰু প্ৰকৃত উদ্দেশ্যএণ্ড্ৰু ফ্ৰেজাৰে ঢাকা, চট্টগ্ৰাম আৰু ৰাজশাহী সংমণ্ডলৰ ১৫খন জিলা অসমৰ সৈতে সংলগ্ন কৰাৰ আঁচনি প্ৰস্তুত কৰে। প্ৰশাসনিক সুবিধাৰ লগতে অসমৰ চাহ-বাণিজ্যৰ সম্প্ৰসাৰণ আৰু চট্টগ্ৰাম বন্দৰৰ সৈতে যোগাযোগৰ স্বাৰ্থও জড়িত আছিল। কিন্তু মূল ৰাজনৈতিক লক্ষ্য আছিল ভাৰতীয় জাতীয়তাবাদৰ শক্তিশালী কেন্দ্ৰ বংগক দ্বিখণ্ডিত কৰি ঐক্যবদ্ধ বাঙালী শক্তি ভাঙি দিয়া। হিন্দু বাঙালীসকলক দুয়ো প্ৰদেশত সংখ্যালঘুত পৰিণত কৰা, মুছলমানসকলৰ একাংশক ব্ৰিটিছৰ অনুগত কৰা আৰু চৰমপন্থীসকলক দমন কৰাৰ পৰিকল্পনাও পাঠত আলোচনা কৰা হৈছে।প্ৰদেশ/ব্যৱস্থা মূল বৈশিষ্ট্য
পূৰ্ব বংগ আৰু অসম ৰাজশাহী, ঢাকা আৰু চট্টগ্ৰাম সংমণ্ডল অসমৰ সৈতে সংযুক্ত। ৰাজধানী ঢাকা; লেফটেনেণ্ট গৱৰ্ণৰৰ অধীনত শাসন। অসমৰ ৰাজধানী শ্বিলঙৰ পৰা ঢাকালৈ স্থানান্তৰ।
পশ্চিমৰ বংগ প্ৰদেশ পশ্চিম বংগ, বিহাৰ, উৰিষ্যা আৰু ছোটনাগপুৰ অন্তৰ্ভুক্ত; ৰাজধানী কলিকতা।
উচ্চ ন্যায়ালয় পূৰ্ব বংগ আৰু অসমৰ বাবে ঢাকাত পৃথক উচ্চ ন্যায়ালয় স্থাপনৰ প্ৰস্তাৱ; স্থাপন নোহোৱালৈ কলিকতা উচ্চ ন্যায়ালয়ৰ অধীন।
জনা উচিত পৰিসংখ্যা পাঠমতে ঢাকা–চট্টগ্ৰাম–ৰাজশাহীৰ মুঠ এলেকা ১,০৬,৫৪০ বৰ্গমাইল। নতুন পূৰ্ব বংগ আৰু অসমৰ জনসংখ্যা প্ৰায় ৩ কোটি ১০ লাখ—মুছলমান ১ কোটি ৮০ লাখ আৰু হিন্দু ১ কোটি ২০ লাখ। ৩. প্ৰতিবাদৰ পৰা স্বদেশী আন্দোলনলৈসুৰেন্দ্ৰনাথ বন্দ্যোপাধ্যায়, বিপিনচন্দ্ৰ পাল, অৰবিন্দ ঘোষ, ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ, ৰাসবিহাৰী বসু আৰু ৰামেন্দ্ৰসুন্দৰ ত্ৰিবেদী আদি নেতাই লিখনি, সভা, স্বাক্ষৰ-সংগ্ৰহ আৰু জনসংযোগৰ জৰিয়তে প্ৰতিবাদ গঢ়ি তোলে। প্ৰায় ৭০ হাজাৰ স্বাক্ষৰযুক্ত আবেদন চৰকাৰলৈ পঠিয়ালেও চৰকাৰে আঁচনি পৰিত্যাগ নকৰিলে। তাৰ পাছত আন্দোলন আবেদন-নিবেদনৰ গণ্ডী পাৰ হৈ গণ-সংগ্ৰামলৈ ৰূপান্তৰিত হয়।সঞ্জীৱনী পত্ৰিকাৰ সম্পাদক কৃষ্ণকুমাৰ মিত্ৰৰ ‘বংগৰ সৰ্বনাশ’ লিখনিয়ে জনমত জগাই তোলে। ১৪ জুলাই ১৯০৫-ত খুলনাৰ বাগেৰহাটত প্ৰথম প্ৰতিবাদী সভা অনুষ্ঠিত হয়। পাছত আন ঠাইতো সভা হয়।
২০ জুলাই ১৯০৫-ৰ দিনাজপুৰৰ সভাত বিদেশী বস্ত্ৰ বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰা হয়। ৭ আগষ্টৰ কলিকতা টাউন হলৰ সভাত বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ সিদ্ধান্ত সৰ্বসন্মতিক্ৰমে অনুমোদিত হয়। বিদেশী পণ্য বৰ্জন আৰু দেশীয় পণ্য গ্ৰহণৰ এই আন্দোলন ‘স্বদেশী আন্দোলন’ নামে জনাজাত হয়।
ছাত্ৰসকলে শ্ৰেণীকোঠা ত্যাগ, সভা-সমিতি, বিদেশী সামগ্ৰী বিক্ৰী কৰা দোকানত পিকেটিং আৰু বিদেশী বস্ত্ৰ দাহৰ কাৰ্যসূচীত অংশ লয়। সুৰেন্দ্ৰনাথৰ নেতৃত্বত ছাত্ৰ সংগঠন গঢ়ি উঠে।
২৩ ছেপ্টেম্বৰৰ ৰাজাবজাৰৰ সভাত আব্দুল ৰছুল, হালিম গজনবী, লিয়াকৎ হুছেইন আৰু মহম্মদ ইছমাইল চৌধুৰী আদি মুছলমান নেতাৰ অংশগ্ৰহণে হিন্দু–মুছলমান ঐক্যৰ প্ৰকাশ ঘটায়।৪. ১৬ অক্টোবৰ ১৯০৫: জাতীয় শোক আৰু ঐক্যৰ দিনবংগ বিভাজন কাৰ্যকৰী হোৱা দিনটোত জাতীয় শোক দিৱস, হৰতাল, অনাহাৰ/অৰন্ধন আৰু ৰাখীবন্ধন পালন কৰা হয়। ৰামেন্দ্ৰসুন্দৰ ত্ৰিবেদীৰ প্ৰস্তাৱত পাকঘৰ বন্ধ ৰখা হয়। ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰৰ আহ্বানত হিন্দু–মুছলমান উভয়ৰে হাতত ৰাখী পিন্ধাই ভাতৃত্ব আৰু বাঙালী জাতিৰ অখণ্ডতাৰ বাণী প্ৰচাৰ কৰা হয়। দোকান-পোহাৰ, অনুষ্ঠান-প্ৰতিষ্ঠান আৰু যান-বাহন বন্ধ হয়। আনন্দমোহন বসুৱে ঐক্যৰ প্ৰতীক ‘ফেডাৰেল হল’ৰ আধাৰশিলা স্থাপন কৰে। ‘বন্দে মাতৰম’ ধ্বনি আৰু দেশপ্ৰেমমূলক গীতে জনতাক উদ্বুদ্ধ কৰে।৫. আন্দোলনৰ দুটা পৰিপূৰক পন্থাপন্থা অৰ্থ আৰু কাৰ্যসূচী
বৰ্জন: নেতিবাচক পন্থা বিদেশী পণ্যৰ ব্যৱহাৰ আৰু ক্ৰয়-বিক্ৰয় বন্ধ কৰি ব্ৰিটিছ অৰ্থনীতিত হেঁচা দিয়া। পাছলৈ চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান, প্ৰশাসন আৰু বিচাৰালয় বৰ্জনৰ ধাৰণাও বিস্তৃত হয়। খাজনা আৰু চৰকাৰী ঋণ পৰিশোধ নকৰাৰ চিন্তাও দেখা দিয়ে।
স্বদেশী গ্ৰহণ: ইতিবাচক পন্থা দেশীয় কাৰিকৰৰ উৎপাদিত সামগ্ৰী ক্ৰয়, জাতীয় শিক্ষা, দেশীয় ব্যৱসায়-বাণিজ্য, শিল্প আৰু স্বাৱলম্বী অৰ্থনীতি গঢ়ি তোলা।
সৰ্বভাৰতীয় বিস্তাৰ অবিভক্ত বংগ কেন্দ্ৰভূমি হ’লেও তিলক, গোপালকৃষ্ণ গোখলে, লালা লাজপত ৰায়, দাদাভাই নৌৰজী আদি নেতাৰ যোগেদি দক্ষিণ ভাৰত, মহাৰাষ্ট্ৰ, উত্তৰ-পূব আৰু আন প্ৰদেশলৈ আন্দোলন বিস্তৃত হয়। ৬. জাতীয় সাহিত্য, গীত আৰু চিত্ৰকলাত প্ৰভাৱস্বদেশানুভূতিয়ে সংবাদপত্ৰ, আলোচনী, নাটক, কবিতা, গীত আৰু প্ৰবন্ধৰ সৃষ্টিত উত্থান ঘটায়। সাহিত্যই কেৱল আন্দোলনৰ বিৱৰণ দিয়া নাছিল; জনমত গঢ়ি আন্দোলনক আগুৱাই নিছিল।মাধ্যম/ব্যক্তি উল্লেখযোগ্য অৱদান
সংবাদপত্ৰ আৰু আলোচনী সুৰেন্দ্ৰনাথৰ ‘বেংগলী’ (১৯০৪), কৃষ্ণকুমাৰ মিত্ৰৰ ‘সঞ্জীৱনী’ (১৯০৪), কালীপ্ৰসন্ন কাব্যবিশাৰদ আৰু যোগেন্দ্ৰনাথ বিদ্যাভূষণৰ ‘হিতবাদী’ (১৯০৫), ভূপেন্দ্ৰনাথ দত্তৰ সাপ্তাহিক ‘যুগান্তৰ’ (১৯০৬), ব্ৰহ্মবান্ধৱ উপাধ্যায়ৰ ‘সন্ধ্যা’ (১৯০৬), সতীশচন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায়ৰ ‘দি ডন’ (১৯০৬), কুমুদিনী মিত্ৰৰ ‘সু-প্ৰভাত’ (১৯০৬) আৰু অৰবিন্দ ঘোষৰ ‘বন্দে মাতৰম’ (১৯০৫)—পাঠত দিয়া চন অনুসৰি।
নাটক আৰু গ্ৰন্থ ক্ষীৰোদপ্ৰসাদৰ ‘পলাশীৰ প্ৰায়শ্চিত্ত’; গিৰিশ ঘোষৰ ‘সিৰাজউদ্দৌলা’ আৰু ‘মিৰ কাচিম’; অমৃতলাল বসুৰ ‘চাবাচ বাঙালী’; অমৰেন্দ্ৰনাথ দত্তৰ ‘বংগৰ অংগচ্ছেদ’। স্বৰ্ণকুমাৰী দেৱীৰ ‘জাপানী বীৰ’, প্ৰমথনাথ ৰায়চৌধুৰীৰ ‘জয় সংগীত’ আদি গ্ৰন্থও উল্লেখযোগ্য।
ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ স্বদেশী পটভূমিত ২৩টি গীত ৰচনা। ‘আমাৰ সোনাৰ বাংলা’ পাছত স্বাধীন বাংলাদেশৰ জাতীয় সংগীত হয় (১৯৭২)। ‘যদি তোৰ ডাক শুনে কেউ না আসে তবে একলা চলো ৰে’ আৰু ‘ভাই ভাই এক ঠাঁই’ও উল্লেখযোগ্য। ৰজনীকান্ত সেন, মুকুন্দ দাস আৰু দ্বিজেন্দ্ৰলাল ৰায়ৰ গীতেও জনতাক উদ্বুদ্ধ কৰে।
অবনীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ পাশ্চাত্য প্ৰভাৱমুক্ত ভাৰতীয় চিত্ৰকলাৰ বিকাশ; ‘বংগ মাতা’ ছবিখন, যাক ভগিনী নিবেদিতাই ‘ভাৰত মাতা’ৰ ৰূপ প্ৰদান কৰে। ১৯০৭-ত ‘বংগীয় কলা সংসদ’ গঢ়ি উঠে। ৭. জাতীয় শিক্ষাৰ উত্থান১০ অক্টোবৰ ১৯০৫-ৰ কাৰ্লাইল জাননীয়ে ছাত্ৰক আন্দোলনৰ পৰা আঁতৰাই ৰাখিবলৈ চেষ্টা কৰে। প্ৰতিবাদত ছাত্ৰই চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান ত্যাগ কৰে। ৪ নৱেম্বৰত ৰবীন্দ্ৰনাথৰ সভাপতিত্বৰ ছাত্ৰসভাত এণ্টি-চাৰ্কুলাৰ ছ’চাইটি গঠন কৰি জাননী অমান্যৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়।
সতীশচন্দ্ৰ মুখোপাধ্যায় আৰু চাৰুচন্দ্ৰ বন্দ্যোপাধ্যায়ৰ ডন ছ’চাইটিয়ে জাতীয় শিক্ষা আৰু দেশসেৱাৰ আদৰ্শ প্ৰচাৰ কৰে। কাৰ্জনৰ বিশ্ববিদ্যালয় আইন (১৯০৪) আৰু কাৰ্লাইল জাননী (১৯০৫)-ৰ বিৰোধিতা ইয়াৰ গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।
৫ আগষ্ট ১৯০৫-ত ৰবীন্দ্ৰনাথে জাতীয় শিক্ষাৰ প্ৰয়োজনীয়তা ব্যাখ্যা কৰে; ৬ আগষ্টত বংগ জাতীয় বিদ্যালয় আৰু ৮ নৱেম্বৰত ৰংপুৰত দ্বিতীয়খন জাতীয় বিদ্যালয় স্থাপনৰ কথা পাঠত উল্লেখ আছে।
১১ মাৰ্চ ১৯০৬-ত ৰাসবিহাৰী বসুৰ অধ্যক্ষতাত কলিকতা টাউন হলত জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ গঠন হয়। ১৫ আগষ্টত বংগ জাতীয় মহাবিদ্যালয় স্থাপন হয়; অধ্যক্ষ অৰবিন্দ ঘোষ। একে বছৰৰ ডিচেম্বৰত জাতীয় বিশ্ববিদ্যালয়লৈ উন্নীত কৰাৰ কথাও পাঠত আছে।
আন্দোলনৰ সময়ত পাঠমতে ৬২খন মাধ্যমিক আৰু ৩,০০০খন প্ৰাথমিক জাতীয় বিদ্যালয় গঢ়ি উঠে। তাৰকনাথ পালিতৰ অৰ্থসাহায্যত বেংগল টেকনিকেল ইনষ্টিটিউট স্থাপন হয়; পাছত ই যাদৱপুৰ বিশ্ববিদ্যালয়ৰূপে আত্মপ্ৰকাশ কৰে। বিহাৰ বিদ্যাপীঠ, সমৰ্থ বিদ্যালয় আৰু গুজৰাট বিদ্যালয় আন প্ৰাদেশিক উদাহৰণ।৮. মহিলাৰ ভূমিকাব্যক্তি/দিশ অৱদান
সৰলা দেৱী চৌধুৰাণী বীৰাষ্টমী ব্ৰত, প্ৰতাপাদিত্য উৎসৱ, উদয়াদিত্য উৎসৱ আৰু ব্যায়াম সমিতিৰ যোগেদি যুৱক-যুৱতীক লাঠীখেল আৰু কুস্তিৰ প্ৰশিক্ষণ দিয়ে। ‘ভাৰতী’ পত্ৰিকা সম্পাদনা কৰি জাতীয় জাগৰণ প্ৰচাৰ কৰে; স্বদেশী বিপণী ‘লক্ষ্মী ভাণ্ডাৰ’ স্থাপন কৰে।
ভগিনী নিবেদিতা আয়াৰলেণ্ডত জন্ম; নাম মাৰ্গাৰেট এলিজাবেথ নোবল। ইয়ংমেনছ হিন্দু ইউনিয়ন, বিবেকানন্দ ছ’চাইটি, ডন ছ’চাইটি আৰু অনুশীলন সমিতিৰ সৈতে জড়িত। নাৰী আৰু যুৱক-যুৱতীক দেশীয় শিল্প আৰু স্বাৱলম্বনৰ আহ্বান জনায়।
নাৰী জাগৰণ মধ্যবিত্ত নগৰীয়া মহিলাই সামাজিক বাধা অতিক্ৰম কৰি পুৰুষৰ সৈতে আন্দোলনত অংশ লয়। বংগ ভংগৰ দিনৰ অৰন্ধন, শোক পালন আৰু দমন-পীড়নৰ বিৰোধিতাই নাৰীৰ ৰাজনৈতিক চেতনাক শক্তিশালী কৰে। ৯. স্বদেশী শিল্প, ব্যৱসায় আৰু অৰ্থনীতিবিদেশী সামগ্ৰী বৰ্জনৰ ফলত দেশীয় পণ্যৰ চাহিদা বাঢ়ে। সূতা-কটা কল, তাঁত-শাল, সৰিয়হ তেল, চাবোন, চেনি, জুইশলা আৰু বিস্কুটৰ কাৰখানাৰ লগতে জাতীয় বেংক আৰু বীমা কোম্পানী গঢ়ি উঠে। আমদানিকৃত পণ্যৰ পৰিমাণ হ্ৰাস পায়। আত্মশক্তি আৰু আত্মনিৰ্ভৰশীলতাৰ আদৰ্শ শিল্প বিকাশৰ চালিকা হয়।প্ৰতিষ্ঠান/ঘটনা ব্যক্তি, চন বা বৈশিষ্ট্য
স্বদেশী ভাণ্ডাৰ ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰ; ১৮৯৭-ত প্ৰতিষ্ঠিত, আন্দোলনৰ সময়ত গুৰুত্বপূৰ্ণ বিক্ৰীকেন্দ্ৰ।
ইণ্ডিয়ান ষ্ট’ৰছ যোগেশচন্দ্ৰ চৌধুৰী আৰু কৃষ্ণবিহাৰী সেনৰ উদ্যোগ; কলিকতাৰ বউবজাৰ, ১৯০৫।
ইউনাইটেড বেংগল ষ্ট’ৰছ আব্দুল হালিম গজনবী; লালবজাৰ, ১৯০৬।
বংগলক্ষ্মী কটন মিল নীলৰতন চৰকাৰৰ উদ্যোগ; ১ আগষ্ট ১৯০৬।
বেংগল কেমিকেলছ আচাৰ্য প্ৰফুল্ল ৰায়; পাঠমতে ২৫ জুলাই ১৯০৬-ত মুকলি।
লোহা শিল্প জামছেদজী টাটাৰ উদ্যোগ; ১৯০৭-ৰ লোহা শিল্প কাৰখানাৰ উল্লেখ।
ভাৰতীয় উদ্যোগ সন্মিলন ১৭ ডিচেম্বৰ ১৯০৫, বাৰানসী; আৰ. চি. দত্তৰ পৌৰোহিত্যত প্ৰথম সন্মিলন। দেশীয় শিল্পৰ সম্ভাৱনা আৰু পুনৰুজ্জীৱনৰ আলোচনা। ১০. মুছলিম লীগৰ প্ৰতিষ্ঠা আৰু বিভাজন নীতিব্ৰিটিছ শাসকে ধৰ্ম, জাতি, ভাষা আৰু অঞ্চলৰ ভিত্তিত বিভেদ সৃষ্টি কৰি সাম্ৰাজ্য অক্ষুণ্ণ ৰাখিব বিচাৰিছিল। ১৮ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯০৪-ৰ ঢাকাৰ সভাত কাৰ্জনে পূৰ্ব বংগৰ মুছলমানসকলৰ সমৰ্থন লাভৰ চেষ্টা কৰে। ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লাৰ সমৰ্থন লাভ কৰিবলৈ কম সুদৰ ঋণ আৰু বিশেষ সুবিধাৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া হয়। কিন্তু সকলো মুছলমান আন্দোলনৰ বিৰোধী নাছিল—আব্দুল ৰছুল আৰু আন নেতাৰ স্বদেশী আন্দোলনত সক্ৰিয় ভূমিকাও মনত ৰাখিব লাগিব।লৰ্ড মিন্টোৱে ১৩ এপ্ৰিল ১৯০৬-ত মুছলমানসকলক সুকীয়া ৰাজনৈতিক সুবিধা দিয়াৰ ইংগিত দিয়ে। আগা খাঁৰ নেতৃত্বত ১ অক্টোবৰ ১৯০৬-ত ছিমলাৰ প্ৰতিনিধিদলে পৃথক নিৰ্বাচনী মণ্ডলৰ দাবী উত্থাপন কৰে।
৩০ ডিচেম্বৰ ১৯০৬-ত ঢাকাৰ নবাব ছলিমউল্লাৰ আহ্বানত, নবাব বিকাৰ-উল-মুলকৰ পৌৰোহিত্যত অনুষ্ঠিত সভাত সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ গঠন হয়।
প্ৰাৰম্ভিক লক্ষ্য: ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ প্ৰতি মুছলমানৰ আনুগত্য বৃদ্ধি; চৰকাৰক তেওঁলোকৰ ৰাজনৈতিক অধিকাৰ আৰু স্বাৰ্থৰ প্ৰতি সচেতন ৰখা; মুছলমানৰ মনৰ ভয়, সন্ত্ৰাস আৰু বিদ্বেষ দূৰ কৰি ঐক্য গঢ়া।
মৰ্লে–মিন্টো শাসন সংস্কাৰ আইন, ১৯০৯-এ মুছলমানক পৃথক নিৰ্বাচনৰ সুবিধা দিয়ে। মাৰ্চ ১৯১০-ত লীগৰ কাৰ্যালয় লক্ষ্ণৌলৈ স্থানান্তৰ হয়। পাঠমতে প্ৰাৰম্ভিক লীগ মূলত উচ্চশ্ৰেণীৰ ৰক্ষণশীল অনুষ্ঠান আছিল; ১৯১১-ৰ বংগ ভংগ ৰদ আৰু ১৯১৫-ত ছলিমউল্লাৰ মৃত্যুৰ পাছত তাৰ চৰিত্ৰত পৰিৱৰ্তন ঘটে।১১. জাতীয় কংগ্ৰেছ আৰু চৰকাৰৰ আন্দোলনবিৰোধী কাৰ্যপন্থাবংগ ভংগে জাতীয় কংগ্ৰেছক জনসাধাৰণৰ ৰাজনৈতিক সংগ্ৰামৰ কেন্দ্ৰলৈ আগুৱাই আনে। ১৯০৩-ৰ মাদ্ৰাজ অধিৱেশনত লালমোহন ঘোষৰ পৌৰোহিত্যত বিভাজনৰ আঁচনি ত্যাগৰ দাবী উত্থাপিত হয়। ৬ জুলাই ১৯০৫-ত লালা লাজপত ৰায় আৰু গোপালকৃষ্ণ গোখলেই লণ্ডনত বংগ ভংগৰ বিৰোধিতা প্ৰকাশ কৰে। ১৯০৬-ৰ কলিকতা অধিৱেশনত দাদাভাই নৌৰজীৰ সভাপতিত্বত কংগ্ৰেছে ভাৰতীয়ৰ বাবে স্বৰাজৰ দাবী গ্ৰহণ কৰে। লালা লাজপত ৰায়, বাল গংগাধৰ তিলক আৰু বিপিনচন্দ্ৰ পাল—এই তিনিজনক ‘লাল-বাল-পাল’ বুলি জনা যায়।চৰকাৰে প্ৰথমে উপাধি, পদক, চৰকাৰী পদ, সংসদ বা পৰিষদৰ সদস্যপদৰ প্ৰলোভন দি উদাৰপন্থী নেতাৰ সমৰ্থন পাব বিচাৰে। কিন্তু সুৰেন্দ্ৰনাথ আৰু গোখলে আদিৰ দৃঢ় স্থিতিয়ে এই চেষ্টা ব্যৰ্থ কৰে।
বিপিনচন্দ্ৰ পালে ব্ৰিটিছপ্ৰদত্ত উপাধি আৰু পদ বর্জনৰ আহ্বান জনায়। আনফালে ছাত্ৰৰ বিৰুদ্ধে কাৰ্লাইল জাননী আৰু আন্দোলনকাৰীৰ বিৰুদ্ধে দমন-পীড়নৰ নীতিও গ্ৰহণ কৰা হয়।
আন্দোলনে আবেদন-নিবেদনমুখী ৰাজনীতিৰ সীমা দেখুৱাই গণসংগ্ৰাম আৰু স্বৰাজৰ দাবীৰ দিশলৈ কংগ্ৰেছক আগুৱাই নিয়ে।১২. বংগ ভংগ ৰদ আৰু আন্দোলনৰ অৱদান১২ ডিচেম্বৰ ১৯১১-ৰ দিল্লী দৰবাৰত ঘোষিত সিদ্ধান্ত অনুসৰি বংগ পুনৰ একত্ৰিত কৰা হয়। ভাৰতৰ ৰাজধানী কলিকতাৰ পৰা দিল্লীলৈ স্থানান্তৰ কৰা হয়; অসম পুনৰ পৃথক প্ৰদেশ হয় আৰু ৰাজধানী শ্বিলঙলৈ ঘূৰি আহে। সাতবছৰীয়া স্বদেশী আন্দোলনৰ সফলতাই ব্ৰিটিছ চৰকাৰৰ পৰাজয় আৰু গণসংগ্ৰামৰ শক্তি প্ৰকাশ কৰে।ৰাজনৈতিক শিক্ষা: ব্যাপক জনঅংশগ্ৰহণ থাকিলে ঔপনিৱেশিক সিদ্ধান্তৰ বিৰোধিতা সফল হ’ব পাৰে—এই আত্মবিশ্বাস জন্মে।
অৰ্থনৈতিক জাতীয়তাবাদ: বিদেশী পণ্য বৰ্জন, দেশীয় পণ্য ব্যৱহাৰ, দেশীয় উদ্যোগ আৰু বজাৰৰ বিকাশে স্বাৱলম্বনৰ বুনিয়াদ গঢ়ে।
স্বৰাজ: জাতীয় কংগ্ৰেছৰ ৰাজনীতি আবেদন-নিবেদনৰ পৰা জনসংগ্ৰাম আৰু স্বশাসনৰ দাবীৰ দিশলৈ অগ্ৰসৰ হয়।
সামাজিক-সাংস্কৃতিক জাগৰণ: সাহিত্য, গীত, নাটক, শিল্পকলা, জাতীয় শিক্ষা আৰু নাৰীৰ অংশগ্ৰহণে জাতীয় চেতনা বিস্তাৰ কৰে।
নতুন আন্দোলনধাৰা: এচাম আন্দোলনকাৰীয়ে আয়াৰলেণ্ডৰ বিপ্লৱৰ আদৰ্শত সশস্ত্ৰ পথ গ্ৰহণ কৰে। পাছত গান্ধীৰ নেতৃত্বাধীন গণআন্দোলন বিস্তাৰৰ উপযোগী মানসিক পৰিৱেশ গঢ়ি উঠে।
সীমাবদ্ধতা আৰু জটিলতা: ঔপনিৱেশিক বিভাজন নীতিয়ে সাম্প্ৰদায়িক ৰাজনীতিক শক্তি দিয়ে; মুছলিম লীগ আৰু পৃথক নিৰ্বাচনৰ প্ৰৱৰ্তন অধ্যায়টোৰ আন এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দিশ।১৩. গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ: দ্ৰুত পুনৰাবৃত্তিতাৰিখ/চন ঘটনা
১৭৭৩ নিয়ন্ত্ৰণকাৰী আইন; বংগৰ গৱৰ্ণৰক গৱৰ্ণৰ জেনেৰেললৈ উন্নীত।
৭ ফেব্ৰুৱাৰী ১৮৭৪ পৃথক অসম প্ৰদেশ গঠন।
১৮৯৯–১৯০৫ লৰ্ড কাৰ্জনৰ ভাইচৰয়কাল।
২৮ মাৰ্চ ১৯০৩ এণ্ড্ৰু ফ্ৰেজাৰে বংগ বিভাজনৰ আঁচনি কাৰ্জনৰ হাতত অৰ্পণ কৰে।
১ জুন ১৯০৩ কাৰ্জন–ৰিজলীৰ আলোচনা; বিভাজনৰ বিশদ প্ৰস্তাৱ প্ৰস্তুত।
৬ ডিচেম্বৰ ১৯০৩ ৰিজলী পেপাৰ প্ৰকাশ।
১৮ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯০৪ ঢাকাৰ সভাত কাৰ্জনৰ বিভাজন-সমৰ্থক প্ৰচাৰ।
৬ জুলাই ১৯০৪ সঞ্জীৱনীত ‘বংগৰ সৰ্বনাশ’ প্ৰকাশ।
২ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯০৫ কাৰ্জনে অনুমোদনৰ বাবে বংগ ভংগৰ প্ৰস্তাৱ লণ্ডনলৈ পঠিয়ায়।
৯ জুন ১৯০৫ ভাৰত সচিবে বিভাজনৰ প্ৰস্তাৱত অনুমোদন জনায়।
৬ জুলাই ১৯০৫ লাজপত ৰায়–গোখলেৰ লণ্ডনত প্ৰতিবাদী আবেদন।
১৪ জুলাই ১৯০৫ খুলনাৰ বাগেৰহাটত প্ৰথম প্ৰতিবাদী সভা।
১৯ জুলাই ১৯০৫ বংগ ভংগৰ পৰিকল্পনা প্ৰকাশ।
২০ জুলাই ১৯০৫ দিনাজপুৰৰ সভাত বিদেশী বস্ত্ৰ বৰ্জনৰ প্ৰস্তাৱ।
৭ আগষ্ট ১৯০৫ কলিকতা টাউন হলৰ সভাত বিদেশী পণ্য বৰ্জনৰ সিদ্ধান্ত।
১ ছেপ্টেম্বৰ ১৯০৫ বংগ ভংগৰ আঁচনি চৰকাৰীভাৱে ঘোষণা।
২৩ ছেপ্টেম্বৰ ১৯০৫ ৰাজাবজাৰৰ ঐক্যসূচক জনসভা।
১০ অক্টোবৰ ১৯০৫ কাৰ্লাইল জাননী।
১৬ অক্টোবৰ ১৯০৫ বংগ ভংগ কাৰ্যকৰী; জাতীয় শোক, হৰতাল, অৰন্ধন আৰু ৰাখীবন্ধন।
৪ নৱেম্বৰ ১৯০৫ এণ্টি-চাৰ্কুলাৰ ছ’চাইটি গঠন।
১৭ ডিচেম্বৰ ১৯০৫ বাৰানসীত প্ৰথম ভাৰতীয় উদ্যোগ সন্মিলন।
১১ মাৰ্চ ১৯০৬ জাতীয় শিক্ষা পৰিষদ গঠন।
১৫ আগষ্ট ১৯০৬ বংগ জাতীয় মহাবিদ্যালয় স্থাপন; অধ্যক্ষ অৰবিন্দ ঘোষ।
১ অক্টোবৰ ১৯০৬ আগা খাঁৰ নেতৃত্বত ছিমলাৰ প্ৰতিনিধিদল।
৩০ ডিচেম্বৰ ১৯০৬ ঢাকাত সৰ্বভাৰতীয় মুছলিম লীগ গঠন।
১৯০৬ দাদাভাই নৌৰজীৰ সভাপতিত্বৰ কংগ্ৰেছ অধিৱেশনত স্বৰাজৰ দাবী গ্ৰহণ।
১৯০৯ মৰ্লে–মিন্টো সংস্কাৰ; পৃথক নিৰ্বাচনৰ সুবিধা।
মাৰ্চ ১৯১০ মুছলিম লীগৰ কাৰ্যালয় লক্ষ্ণৌলৈ স্থানান্তৰ।
১২ ডিচেম্বৰ ১৯১১ বংগ ভংগ ৰদৰ ঘোষণা; ৰাজধানী স্থানান্তৰ আৰু অসমৰ পৃথকীকৰণৰ সিদ্ধান্ত। শেষবাৰৰ বাবে মনত ৰাখককাৰ্জন → বংগ ভংগ → ১৬ অক্টোবৰ ১৯০৫ → বৰ্জন আৰু স্বদেশী গ্ৰহণ → জাতীয় শিক্ষা, দেশীয় শিল্প, সাহিত্য আৰু নাৰী জাগৰণ → স্বৰাজৰ দাবী → ১২ ডিচেম্বৰ ১৯১১-ত বংগ ভংগ ৰদ। এই কাৰণ–ঘটনা–ফলাফলৰ শৃংখল অধ্যায়টোৰ মূল সাৰ।উৎস: ব্যৱহাৰকাৰীয়ে দিয়া প্ৰথম অধ্যায়ৰ PDF, মুদ্ৰিত পৃষ্ঠা ১–২১। এইটো অধ্যায়ভিত্তিক অধ্যয়ন-সাৰাংশ; উল্লেখিত ঐতিহাসিক ব্যাখ্যা আৰু তাৰিখসমূহ পাঠ্যপুথিৰ উপস্থাপন অনুসৰি সজোৱা হৈছে।