সাৰাংশ — মহাত্মা গান্ধী আৰু ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰাম

অধ্যায়ৰ মূল ধাৰামহাত্মা গান্ধীয়ে সত্যাগ্ৰহ আৰু অহিংসাৰ আদৰ্শৰে ভাৰতৰ স্বাধীনতা সংগ্ৰামক ব্যাপক গণআন্দোলনলৈ পৰিণত কৰে। দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ অভিজ্ঞতা, ভাৰতৰ কৃষক–শ্ৰমিকৰ সমস্যা আৰু প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পাছৰ হতাশাৰ পটভূমিত তেওঁৰ নেতৃত্ব গঢ়ি উঠে। ৰাওলাট আইনৰ প্ৰতিবাদৰ পৰা অসহযোগ, আইন অমান্য আৰু ভাৰত ত্যাগ আন্দোলনলৈ জনসাধাৰণৰ অংশগ্ৰহণ বাঢ়ে। সমান্তৰালভাৱে সুভাষচন্দ্ৰ বসুৰ আজাদ হিন্দ ফৌজ আৰু যুদ্ধোত্তৰ ৰাজনৈতিক আলোচনাই স্বাধীনতাৰ পথ আগবঢ়ায়। কিন্তু স্বাধীনতা দেশ-বিভাজন আৰু সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষৰ বেদনাৰ মাজেৰে আহে।১. গান্ধীৰ উত্থান আৰু সত্যাগ্ৰহৰ অৰ্থবিষয় মনত ৰাখিবলগীয়া তথ্য
সম্পূৰ্ণ নাম আৰু জন্ম মোহনদাস কৰমচাঁদ গান্ধী; ২ অক্টোবৰ ১৮৬৯, গুজৰাটৰ পোৰবন্দৰ। পিতৃ কৰমচাঁদ গান্ধী, মাতৃ পুতলীবাই গান্ধী।
আইনশিক্ষা আৰু কৰ্মজীৱন ১৮৮৮-ত লণ্ডনত আইনশিক্ষা; ১৮৯১-ত বেৰিষ্টাৰ হিচাপে ভাৰতলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন; ১৮৯৩-ত দক্ষিণ আফ্ৰিকাৰ নাটাললৈ যাত্ৰা।
দক্ষিণ আফ্ৰিকা বৰ্ণবৈষম্য, ভাৰতীয়ৰ ওপৰত অন্যায় আৰু প্ৰৱেশ–পঞ্জীয়নৰ বাধ্যবাধকতাৰ বিৰোধিতা। নাটাল ইণ্ডিয়ান কংগ্ৰেছ সংগঠন আৰু ইণ্ডিয়ান অপিনিয়ন কাকতৰ যোগেদি ৰাজনৈতিক চেতনা প্ৰচাৰ।
সত্যাগ্ৰহ সত্যৰ প্ৰতি আগ্ৰহ বা দৃঢ় আনুগত্য; অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে জনতাক নৈতিক আৰু ৰাজনৈতিকভাৱে সংগঠিত কৰা। ইয়াৰ ভিত্তি অহিংসা। অহিংসা মানে নিষ্ক্ৰিয়তা নহয়—শান্তিপূৰ্ণ কিন্তু দৃঢ় প্ৰতিবাদ।
ভাৰতলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন ১৯১৫-ত ভাৰতলৈ ঘূৰি আহে। চম্পাৰণ, খেড়া আৰু আহমেদাবাদৰ আন্দোলনে তেওঁক প্ৰভাৱশালী জননেতা হিচাপে প্ৰতিষ্ঠা কৰে। স্থান সমস্যা আৰু গান্ধীৰ ভূমিকা
চম্পাৰণ, বিহাৰ (১৯১৭) নীলখেতিয়ক কৃষকৰ ওপৰত ভূস্বামীৰ অন্যায়ৰ বিৰুদ্ধে সত্যাগ্ৰহ।
খেড়া, গুজৰাট (১৯১৮) খেতি নষ্ট হোৱাৰ পাছতো আৰোপিত ৰাজহৰ বিৰুদ্ধে কৃষকৰ দাবী সমৰ্থন।
আহমেদাবাদ (১৯১৮) কাপোৰৰ কলৰ মালিক আৰু শ্ৰমিকৰ বিবাদত শ্ৰমিকক সহায়; সত্য আৰু অহিংসাৰ প্ৰয়োগ। ২. প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধৰ পাছৰ পৰিস্থিতিপ্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত (১৯১৪–১৯১৮) ভাৰতীয় নেতাই ব্ৰিটিছক সহায় কৰিলে যুদ্ধৰ পাছত ৰাজনৈতিক অধিকাৰ লাভৰ আশা কৰিছিল। কিন্তু যুদ্ধশেষত স্বাধীনতাৰ আশা পূৰণ নহ’ল। অৰ্থনৈতিক লোকচান, উদ্যোগ বন্ধ, নিবনুৱা সমস্যা, মূল্যবৃদ্ধি আৰু কৃষকৰ কৰৰ বোজাই অসন্তোষ বঢ়ায়। ১৯১৭-ৰ ৰুছ বিপ্লৱেও সাধাৰণ জনতাৰ শক্তিৰ প্ৰতি বিশ্বাস বৃদ্ধি কৰে। ১৯১৯-ৰ ঘটনাবলীয়ে গান্ধীক ব্ৰিটিছৰ সহযোগীৰ পৰা অসহযোগীৰ দিশলৈ লৈ যায়।৩. ৰাওলাট আইন আৰু জালিয়ানৱালাবাগৰাওলাট আইন (১৯১৯): চৰকাৰক মানুহক বিনাবিচাৰে কাৰাগাৰত ৰাখিব পৰা দমনমূলক ক্ষমতা দিয়ে। গান্ধীয়ে ইয়াৰ বিৰুদ্ধে সৰ্বভাৰতীয় সত্যাগ্ৰহৰ আহ্বান জনায়।
৬ এপ্ৰিল ১৯১৯: হৰতাল, ব্যৱসায়-বাণিজ্য বন্ধ আৰু প্ৰাৰ্থনাৰে অহিংস প্ৰতিবাদ। আন্দোলন ক্ৰমে বৃহৎ গণআন্দোলনলৈ ৰূপ লয়।
১০ এপ্ৰিল ১৯১৯: জনপ্ৰিয় নেতা সত্যপাল আৰু ছেইফুদ্দিন কিচলুক গ্ৰেপ্তাৰ কৰি অমৃতসৰৰ পৰা আঁতৰোৱা হয়।
১৩ এপ্ৰিল ১৯১৯: অমৃতসৰৰ জালিয়ানৱালাবাগত সভা চলি থাকোঁতে জেনেৰেল ডায়াৰে নিৰস্ত্ৰ জনতাৰ ওপৰত গুলিচালনা কৰোৱায়। শ শ লোক নিহত আৰু বহু লোক আহত হয়।
পৰিণাম: পঞ্জাবত সামৰিক শাসন আৰু দমন-পীড়ন; হাণ্টাৰ আয়োগে তদন্ত কৰে। হত্যাকাণ্ডৰ প্ৰতিবাদত ৰবীন্দ্ৰনাথ ঠাকুৰে নাইট উপাধি ত্যাগ কৰে। ব্ৰিটিছৰ ন্যায়পৰায়ণতাৰ ওপৰত জনতাৰ বিশ্বাস ভাঙে।৪. খিলাফৎ আৰু অসহযোগ আন্দোলন (১৯২০–১৯২২)প্ৰথম বিশ্বযুদ্ধত তুৰস্কৰ পৰাজয় আৰু অটোমান সাম্ৰাজ্যৰ অৱক্ষয়ে ভাৰতীয় মুছলমানৰ মাজত উদ্বেগ সৃষ্টি কৰে। খলিফাৰ ধৰ্মীয় মৰ্যাদা ৰক্ষাৰ উদ্দেশ্যে মৌলানা মহম্মদ আলি আৰু মৌলানা শ্বৌকত আলিৰ নেতৃত্বত খিলাফৎ আন্দোলন আৰম্ভ হয়। গান্ধীয়ে হিন্দু–মুছলমান ঐক্যৰ সুযোগ হিচাপে ইয়াক সমৰ্থন কৰে।১ আগষ্ট ১৯২০-ত কংগ্ৰেছে অসহযোগ আন্দোলন আৰম্ভ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়; ডিচেম্বৰৰ নাগপুৰ অধিৱেশনে ইয়াক আনুষ্ঠানিক অনুমোদন দিয়ে। অহিংস উপায়ে ব্ৰিটিছৰ সামাজিক, অৰ্থনৈতিক আৰু ৰাজনৈতিক কৰ্তৃত্বৰ সৈতে সহযোগিতা প্ৰত্যাহাৰ কৰাই আছিল মূল কৌশল।বৰ্জনমূলক কাৰ্যসূচী গঠনমূলক কাৰ্যসূচী
বিধানমণ্ডল, আদালত আৰু চৰকাৰী শিক্ষানুষ্ঠান বৰ্জন; ব্ৰিটিছপ্ৰদত্ত পদবী–উপাধি ত্যাগ। জাতীয় বিদ্যালয়–মহাবিদ্যালয়, বিকল্প বিচাৰ-ব্যৱস্থা আৰু দেশীয় ভাষাত শিক্ষা।
বিদেশী কাপোৰৰ বিক্ৰী–ব্যৱহাৰ আৰু সুৰাৰ বিপণী বৰ্জন; বিদেশী বস্ত্ৰ দাহ। চৰকা, খদ্দৰ আৰু তাঁতশিল্পৰ প্ৰসাৰ; স্বদেশী ব্যৱহাৰ।
ঔপনিৱেশিক প্ৰতিষ্ঠানৰ পৰা সহযোগিতা আঁতৰোৱা। হিন্দু–মুছলমান ঐক্য, অস্পৃশ্যতা দূৰীকৰণ আৰু মাদকদ্ৰব্যৰ বিৰুদ্ধে প্ৰচাৰ। শিক্ষাৰ্থী, কৃষক, শ্ৰমিক আৰু মহিলাৰ ব্যাপক অংশগ্ৰহণ; কাশী বিদ্যাপীঠ আৰু বেনাৰস বিদ্যাপীঠ আদি জাতীয় শিক্ষানুষ্ঠানৰ উত্থান।
তিলক স্বৰাজ পুঁজিৰ বাবে এক কোটিৰো অধিক টকা সংগ্ৰহৰ কথা পাঠত আছে; স্বেচ্ছাসেৱক, চৰকা আৰু খদ্দৰৰ প্ৰসাৰে আন্দোলনক গণভিত্তি দিয়ে।
চৌৰিচৌৰা, ৫ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯২২: গোৰখপুৰৰ এই স্থানত হিংসাত্মক ঘটনাত প্ৰতিবাদকাৰীয়ে থানাত জুই লগায়; ২২জন পুলিচ নিহত হয়। অহিংস নীতি ভংগ হোৱাত গান্ধীয়ে আন্দোলন বন্ধ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়।
১২ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯২২: অসহযোগ আন্দোলনৰ সমাপ্তি। ১০ মাৰ্চত গান্ধী গ্ৰেপ্তাৰ হয় আৰু ছয় বছৰৰ কাৰাদণ্ড দিয়া হয়। সফল গণজাগৰণ ঘটিলেও আন্দোলন স্থগিত হোৱাত একাংশ নেতা অসন্তুষ্ট হয়।৫. ছাইমন কমিছন আৰু পূৰ্ণ স্বৰাজ১৯১৯-ৰ ভাৰত চৰকাৰ আইনৰ কাৰ্যকাৰিতা পৰীক্ষাৰ বাবে ছাৰ জন ছাইমনৰ নেতৃত্বত সাতজনীয়া কমিছন গঠন কৰা হয়। ১৯২৮-ত ই ভাৰতলৈ আহে। এজনো ভাৰতীয় সদস্য নথকাত ‘ছাইমন গ’ বেক’ ধ্বনিৰে কমিছন বৰ্জন কৰা হয়। লাহোৰত প্ৰতিবাদী সমদলৰ ওপৰত লাঠিচালনাত আহত লালা লাজপত ৰায়ৰ পাছত মৃত্যু হয়। মতিলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত সংবিধানৰ খচৰা বা নেহৰু প্ৰতিবেদন প্ৰস্তুত কৰা হয়।১৯২৯-ৰ লাহোৰ কংগ্ৰেছত জৱাহৰলাল নেহৰুৰ সভাপতিত্বত পূৰ্ণ স্বৰাজ বা সম্পূৰ্ণ স্বাধীনতাক লক্ষ্য ঘোষণা কৰা হয়। ২৬ জানুৱাৰী ১৯৩০-ত দেশজুৰি পূৰ্ণ স্বৰাজ দিৱস পালন কৰা হয়।৬. আইন অমান্য আন্দোলন (১৯৩০–১৯৩৪)৩১ জানুৱাৰী ১৯৩০-ত গান্ধীয়ে ভাইচৰয় লৰ্ড আৰউইনলৈ ১১টা দাবী পঠিয়ায়। দাবী পূৰণ নহ’লে অন্যায় আইন অহিংসাভাৱে ভংগ কৰাৰ সিদ্ধান্ত লয়। অসহযোগত সহযোগিতা প্ৰত্যাহাৰ কৰা হৈছিল; আইন অমান্যত ঔপনিৱেশিক আইন প্ৰত্যক্ষভাৱে ভংগ কৰা হয়।১১টা দাবীৰ মূল বিষয়: মাদকদ্ৰব্য বন্ধ; টকা–ষ্টাৰ্লিঙৰ অনুপাত সলনি; মাটিৰ খাজনা হ্ৰাস; লোণৰ কৰ উঠোৱা; সৈন্য আৰু প্ৰশাসনিক ব্যয় কমোৱা; বিদেশী কাপোৰত সীমাশুল্ক; ডাক সংৰক্ষণ বিল; অপৰাধ অনুসন্ধান শাখাৰ বিলুপ্তি; ৰাজনৈতিক বন্দীৰ মুক্তি; আত্মৰক্ষাৰ বাবে অস্ত্ৰ ৰখাৰ বৈধতা।
দাণ্ডি যাত্ৰা: ১২ মাৰ্চ ১৯৩০-ত সবৰমতী আশ্ৰমৰ পৰা যাত্ৰা আৰম্ভ; ৬ এপ্ৰিলত দাণ্ডিত নিজে লোণ প্ৰস্তুত কৰি লোণ আইন ভংগ। পাঠমতে প্ৰায় ৩৮৫ কিলোমিটাৰ পথ অতিক্ৰম কৰা হয়।
দেশজুৰি লোণ আইন ভংগ; খান আব্দুল গফ্ফৰ খান বা ‘সীমান্ত গান্ধী’ৰ নেতৃত্বত উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশত খুদাই খিদমতগাৰ বা ‘ঈশ্বৰৰ দাস’ৰ আন্দোলন।
প্ৰথম ঘূৰণীয়া মেজমেল কংগ্ৰেছে বৰ্জন কৰে। গান্ধী–আৰউইন চুক্তি (৫ মাৰ্চ ১৯৩১)-ৰ পাছত কংগ্ৰেছে আন্দোলন স্থগিত ৰাখি দ্বিতীয় ঘূৰণীয়া মেজমেলত অংশ লয়।
চুক্তিৰ চৰ্ত: হিংসাত্মক ঘটনাৰ দোষী নোহোৱা ৰাজনৈতিক বন্দীৰ মুক্তি, অসংগৃহীত জৰিমনা মাফ আৰু বিক্ৰী নোহোৱা বাজেয়াপ্ত মাটি ঘূৰাই দিয়া; গাঁৱৰ নিজা প্ৰয়োজনৰ লোণ প্ৰস্তুত আৰু শান্তিপূৰ্ণ ধৰ্নাৰ অনুমতি।
দ্বিতীয় ঘূৰণীয়া মেজমেল (১৯৩১): কংগ্ৰেছৰ একমাত্ৰ প্ৰতিনিধি গান্ধী। নিৰ্বাচন আৰু সাম্প্ৰদায়িক প্ৰতিনিধিত্বৰ প্ৰশ্নত সহমত নহ’ল।
১৯৩২-ত আইন অমান্য আন্দোলন পুনৰ আৰম্ভ; চৰকাৰে গ্ৰেপ্তাৰ, লাঠিচালনা, সংবাদমাধ্যমৰ ক্ষমতা কৰ্তন আৰু জাতীয়তাবাদী সাহিত্যৰ ওপৰত নিষেধাজ্ঞা আৰোপ কৰে। ১৯৩৩-ত আন্দোলন দুৰ্বল হয়; মে’ ১৯৩৪-ত প্ৰত্যাহাৰ কৰা হয়।৭. সাম্প্ৰদায়িক বাঁটোৱাৰা, পুণে চুক্তি আৰু ৰাজনৈতিক পৰিৱৰ্তনঘটনা সাৰাংশ
সাম্প্ৰদায়িক বাঁটোৱাৰা, ১৯৩২ ব্ৰিটিছ প্ৰধানমন্ত্ৰী ৰামছে মেকডোনাল্ডে সংখ্যালঘুৰ পৃথক নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থাৰ লগতে পিছপৰা শ্ৰেণীৰ বাবেও পৃথক নিৰ্বাচনী মণ্ডল ঘোষণা কৰে। গান্ধীয়ে ইয়াৰ বিৰুদ্ধে অনশন কৰে।
পুণে চুক্তি, ১৯৩২ দলিত আৰু আন হিন্দুৰ বাবে যৌথ নিৰ্বাচনৰ ব্যৱস্থা গ্ৰহণৰ যোগেদি বিবাদৰ সমাধানৰ পথ ওলায়। পাছত অস্পৃশ্যতা-বিৰোধী কাৰ্যসূচী আৰু হৰিজন সেৱক সংঘ গঢ়ি উঠে।
ভাৰত চৰকাৰ আইন, ১৯৩৫ প্ৰাদেশিক স্বায়ত্তশাসনৰ পথ; নিৰ্বাচনৰ পাছত ১৯৩৭-ত কংগ্ৰেছে আঠখন প্ৰদেশত চৰকাৰ গঠন কৰে।
দ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধ আৰু পদত্যাগ ১৯৩৯-ত ভাৰতীয় নিৰ্বাচিত প্ৰতিনিধিৰ সৈতে আলোচনা নকৰাকৈ ভাৰতক যুদ্ধত অন্তৰ্ভুক্ত কৰা হয়। প্ৰতিবাদত কংগ্ৰেছ মন্ত্ৰীসভাসমূহে ১ নৱেম্বৰ ১৯৩৯-ত পদত্যাগ কৰে।
পাকিস্তানৰ দাবী মুছলিম লীগে ২২ ডিচেম্বৰ ১৯৩৯ ‘মুক্তি দিৱস’ পালন কৰে। মাৰ্চ ১৯৪০-ৰ লাহোৰ অধিৱেশনত জিন্নাই মুছলমানৰ বাবে সুকীয়া গৃহভূমিৰ দাবী উত্থাপন কৰে। ৮. আগষ্ট প্ৰস্তাৱ, ব্যক্তিগত সত্যাগ্ৰহ আৰু ক্ৰিপছ মিছনআগষ্ট প্ৰস্তাৱ (১৯৪০): ভাইচৰয়ৰ কাৰ্যকৰী পৰিষদ সম্প্ৰসাৰণৰ প্ৰতিশ্ৰুতি থাকিলেও স্বাধীনতাৰ স্পষ্ট আশ্বাস নথকাত কংগ্ৰেছ আৰু লীগে প্ৰত্যাখ্যান কৰে।
অক্টোবৰ ১৯৪০: ব্যক্তিগত সত্যাগ্ৰহ; ‘দিল্লী চলো’ নামেৰেও জনাজাত। প্ৰথম গ্ৰেপ্তাৰ হোৱা সত্যাগ্ৰহী আছিল আচাৰ্য বিনোৱা ভাবে।
মাৰ্চ ১৯৪২: ষ্টেফৰ্ড ক্ৰিপছৰ মিছন। যুদ্ধশেষত ডমিনিয়ন মৰ্যাদা, সাংবিধানিক পৰিষদ আৰু প্ৰাদেশিক পৃথক সংবিধানৰ সম্ভাৱনাৰ প্ৰস্তাৱ থাকিলেও তৎকালীন ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ নিশ্চয়তা নাছিল। কংগ্ৰেছ আৰু লীগে গ্ৰহণ নকৰে। গান্ধীৰ সমালোচনাত ই আছিল ‘দেউলীয়া বেংকৰ আগদিন দিয়া চেক’।৯. ভাৰত ত্যাগ আন্দোলন (আগষ্ট ১৯৪২)ক্ৰিপছ মিছনৰ ব্যৰ্থতা, জাপানী আক্ৰমণৰ আশংকা আৰু ব্ৰিটিছ শাসনৰ পৰা নিৰাপত্তাৰ অভাৱে তৃতীয় বৃহৎ গান্ধীবাদী আন্দোলনৰ পটভূমি গঢ়ে। ৮ আগষ্ট ১৯৪২-ত বোম্বাইৰ গোৱালিয়া টেংকত নিখিল ভাৰত কংগ্ৰেছ কমিটিয়ে ভাৰত ত্যাগ প্ৰস্তাৱ গ্ৰহণ কৰে। গান্ধীৰ বাণী আছিল ‘কৰিম কিম্বা মৰিম’ (Do or Die)। আন্দোলন ‘আগষ্ট বিপ্লৱ’ নামেৰেও জনাজাত।গান্ধী আৰু শীৰ্ষ নেতাসকলক গ্ৰেপ্তাৰ কৰিলেও ছাত্ৰ, মহিলা, কৃষক আৰু শ্ৰমিকৰ স্বতঃস্ফূৰ্ত অংশগ্ৰহণ ৰোধ কৰিব পৰা নগ’ল।
হৰতাল, প্ৰশাসনিক প্ৰতিষ্ঠানৰ বিৰোধিতা আৰু কিছুমান ঠাইত ৰেল, ডাক, টেলিগ্ৰাফ তথা চৰকাৰী প্ৰতিষ্ঠানৰ ওপৰত আক্ৰমণ ঘটে। কিছুমান স্থানত নিজা সমান্তৰাল চৰকাৰো গঠন হয়।
আন্দোলন দীৰ্ঘস্থায়ী নহ’লেও স্বাধীনতাৰ দাবীক অবিলম্বে কাৰ্যকৰী কৰিবলগীয়া দাবীলৈ ৰূপান্তৰ কৰে। ব্ৰিটিছৰ সৈতে পৰৱৰ্তী আলোচনাৰ মূল প্ৰশ্ন হৈ পৰে ক্ষমতা হস্তান্তৰ।১০. সুভাষচন্দ্ৰ বসু আৰু ভাৰতীয় জাতীয় সেনাবাহিনীসুভাষচন্দ্ৰ বসু ব্ৰিটিছবিৰোধী শক্তিশালী নেতা। ১৯৪১-ত গৃহবন্দিত্বৰ পৰা পলাই বিদেশলৈ যায়। দক্ষিণ-পূব এছিয়াত ৰাসবিহাৰী বসুৰ সহায়ত ১৯৪৩-ত ভাৰতীয় জাতীয় সেনাবাহিনী বা আজাদ হিন্দ ফৌজ পুনৰ গঠন কৰে। ভাৰতীয় যুদ্ধবন্দীক লৈ কেপ্টেইন মোহন সিঙে প্ৰথম এই বাহিনীৰ ধাৰণা আগবঢ়াইছিল।মাৰ্চ ১৯৪২-ত টকিঅ’ত ভাৰতীয় স্বতন্ত্ৰ লীগ গঠন; জুনত বেংককৰ সন্মিলনত ৰাসবিহাৰী বসু সভাপতি হয় আৰু বাহিনী পুনৰুজ্জীৱিত কৰাৰ সিদ্ধান্ত লোৱা হয়। পাছত তেওঁ সুভাষচন্দ্ৰক নেতৃত্ব অৰ্পণ কৰে।
২১ অক্টোবৰ ১৯৪৩-ত সিংগাপুৰত স্বাধীন ভাৰতৰ অস্থায়ী চৰকাৰ বা আজাদ হিন্দ চৰকাৰ গঠন কৰা হয়। যুদ্ধ-পুঁজি আৰু ‘ৰাণী ঝান্সী ৰেজিমেণ্ট’ নামৰ মহিলা বাহিনী গঠন কৰা হয়।
বাহিনীৰ বাণী ‘জয় হিন্দ’; সুভাষৰ বিখ্যাত আহ্বান ‘মোক তেজ দিয়া, মই তোমালোকক স্বাধীনতা দিম’। জাপানৰ সৈতে মিলি ব্ৰহ্মদেশ, ইম্ফল আৰু কহিমাত ব্ৰিটিছ-মিত্ৰ বাহিনীৰ বিৰুদ্ধে যুদ্ধ কৰে।
জাপানৰ পৰাজয় আৰু আত্মসমৰ্পণৰ পাছত INA-ও আত্মসমৰ্পণ কৰে। আগষ্ট ১৯৪৫-ৰ বিমান দুৰ্ঘটনাত সুভাষৰ মৃত্যু হোৱাৰ কথা প্ৰচাৰিত হয় বুলি পাঠত উল্লেখ আছে।
সামৰিকভাৱে লক্ষ্য পূৰ্ণ নহ’লেও নেতাজী আৰু আজাদ হিন্দ ফৌজ জনতাৰ দেশপ্ৰেম, সাহস আৰু আত্মত্যাগৰ প্ৰেৰণাৰ উৎস হৈ থাকে।১১. স্বাধীনতাৰ শেষ পৰ্যায়: কেবিনেট মিছনৰ পৰা ৩ জুনৰ আঁচনিলৈদ্বিতীয় বিশ্বযুদ্ধৰ পাছত ১৯৪৫-ৰ ছিমলা সন্মিলন ব্যৰ্থ হয়। ব্ৰিটেইনৰ নিৰ্বাচনত ক্লিমেণ্ট এটলীৰ নেতৃত্বত শ্ৰমিক দল ক্ষমতালৈ আহে। ১৯৪৬-ত ষ্টেফৰ্ড ক্ৰিপছ, লৰ্ড পেথিক লৰেন্স আৰু এ. ভি. আলেকজেণ্ডাৰৰ কেবিনেট মিছন ভাৰতলৈ পঠিওৱা হয়।কেবিনেট মিছনৰ প্ৰস্তাৱ বিৱৰণ
সীমিত কেন্দ্ৰীয় যুক্তৰাষ্ট্ৰ ব্ৰিটিছ ভাৰত আৰু দেশীয় ৰাজ্য অন্তৰ্ভুক্ত; বৈদেশিক বিষয়, প্ৰতিৰক্ষা আৰু যোগাযোগ কেন্দ্ৰৰ অধীন।
তিনিটা প্ৰাদেশিক গোট ক: মাদ্ৰাজ, বোম্বাই, কেন্দ্ৰীয় প্ৰদেশ, যুক্ত প্ৰদেশ, বিহাৰ, উৰিষ্যা। খ: উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশ, পঞ্জাব, সিন্ধ, বেলুচিস্তান। গ: বংগ আৰু অসম।
সংবিধান সভা আৰু অন্তৱৰ্তী চৰকাৰ সংবিধান প্ৰণয়নৰ বাবে সংবিধান সভা; তেতিয়ালৈ অন্তৱৰ্তী চৰকাৰ গঠন। সংবিধান সভাৰ নিৰ্বাচনত কংগ্ৰেছৰ সাফল্যৰ মাজতে লীগে নিৰ্বাচন বৰ্জন আৰু পাকিস্তানৰ দাবীত ১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ ‘প্ৰত্যক্ষ কাৰ্য দিৱস’ পালন কৰে। বিশেষকৈ বংগত ভয়াবহ সাম্প্ৰদায়িক সংঘৰ্ষ হয়।
জৱাহৰলাল নেহৰুৰ নেতৃত্বত অন্তৱৰ্তী চৰকাৰ গঠন হয়। লীগে পাছত চৰকাৰত যোগ দিলেও কংগ্ৰেছ–লীগৰ মতভেদ দূৰ নহ’ল।
২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৪৭-ত এটলীয়ে জুন ১৯৪৮-ৰ ভিতৰত ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ ঘোষণা কৰে। মাৰ্চত লৰ্ড মাউণ্টবেটেনে ভাইচৰয়ৰ দায়িত্ব লয়।
৩ জুন ১৯৪৭-ৰ মাউণ্টবেটেন আঁচনি: ভাৰত বিভাজন; উত্তৰ-পশ্চিম সীমান্ত প্ৰদেশত গণভোট; পঞ্জাব–বংগৰ বিভাজনৰ বিষয়ে প্ৰাদেশিক বিধানমণ্ডলৰ সিদ্ধান্ত; দেশীয় ৰাজ্যৰ ভাৰত বা পাকিস্তানত যোগদানৰ বিকল্প।১২. ভাৰত স্বাধীন আইন আৰু স্বাধীন ভাৰতৰ জন্মজুলাই ১৯৪৭-ত ব্ৰিটিছ সংসদে ভাৰত স্বাধীন আইন অনুমোদন কৰে। ইয়াত ভাৰত আৰু পাকিস্তান নামৰ দুটা স্বশাসিত দেশ, প্ৰতিখনত গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল আৰু নিজাকৈ আইন প্ৰণয়নৰ ক্ষমতাৰ ব্যৱস্থা কৰা হয়। ১৫ আগষ্ট ১৯৪৭-ত ভাৰতত ব্ৰিটিছ শাসনৰ অৱসান ঘটে। লৰ্ড মাউণ্টবেটেন স্বাধীন ভাৰতৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল আৰু জৱাহৰলাল নেহৰু প্ৰথম প্ৰধানমন্ত্ৰী হয়; মহম্মদ আলি জিন্না পাকিস্তানৰ প্ৰথম গৱৰ্ণৰ জেনেৰেল হয়।১৭ আগষ্ট ১৯৪৭-ত ৰেডক্লিফ ৰেখা ভাৰত–পাকিস্তানৰ সীমা হিচাপে গ্ৰহণ কৰা হয়। ১৯৭১-ত পূৰ্ব পাকিস্তান স্বাধীন বাংলাদেশ হোৱাৰ পাছত পূৰ্বৰ ৰেডক্লিফ ৰেখা ভাৰত–বাংলাদেশৰ সীমাৰ অংশ হয়। গান্ধীৰ জীৱন-পঞ্জীৰ অন্তিম গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ ৩০ জানুৱাৰী ১৯৪৮—নাথুৰাম গডছেৰ হাতত তেওঁৰ মৃত্যু।১৩. তিনিটা বৃহৎ আন্দোলনৰ তুলনাআন্দোলন সময় বিশেষত্ব আৰু ফল
অসহযোগ ১৯২০–১৯২২ ঔপনিৱেশিক প্ৰতিষ্ঠানৰ সৈতে সহযোগিতা বন্ধ; স্বদেশী আৰু গঠনমূলক কাম। চৌৰিচৌৰাৰ হিংসাৰ পাছত প্ৰত্যাহাৰ।
আইন অমান্য ১৯৩০–১৯৩৪ লোণ আইনকে ধৰি অন্যায় আইন অহিংসাভাৱে ভংগ। দাণ্ডি যাত্ৰা, গান্ধী–আৰউইন চুক্তি আৰু ঘূৰণীয়া মেজমেল গুৰুত্বপূৰ্ণ।
ভাৰত ত্যাগ ১৯৪২ ব্ৰিটিছৰ অবিলম্বে প্ৰস্থানৰ দাবী; ‘কৰিম কিম্বা মৰিম’; স্বতঃস্ফূৰ্ত দেশব্যাপী প্ৰতিবাদ। ১৪. গুৰুত্বপূৰ্ণ তাৰিখ আৰু ঘটনাক্ৰমতাৰিখ/চন ঘটনা
২ অক্টোবৰ ১৮৬৯ গান্ধীৰ জন্ম।
১৮৯৩ দক্ষিণ আফ্ৰিকালৈ যাত্ৰা।
১৯১৫ ভাৰতলৈ প্ৰত্যাৱৰ্তন।
১৯১৭ চম্পাৰণ সত্যাগ্ৰহ; ৰুছ বিপ্লৱৰ প্ৰভাৱ।
১৯১৮ খেড়া আৰু আহমেদাবাদৰ আন্দোলন।
৬ এপ্ৰিল ১৯১৯ ৰাওলাট আইনৰ বিৰুদ্ধে হৰতাল।
১৩ এপ্ৰিল ১৯১৯ জালিয়ানৱালাবাগ হত্যাকাণ্ড।
১ আগষ্ট ১৯২০ অসহযোগ আন্দোলন আৰম্ভৰ সিদ্ধান্ত।
ডিচেম্বৰ ১৯২০ নাগপুৰ কংগ্ৰেছত অনুমোদন।
৫ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯২২ চৌৰিচৌৰা ঘটনা।
১২ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯২২ অসহযোগ আন্দোলন প্ৰত্যাহাৰ।
১০ মাৰ্চ ১৯২২ গান্ধী গ্ৰেপ্তাৰ।
১৯২৮ ছাইমন কমিছন আৰু বৰ্জন।
১৯২৯ লাহোৰ কংগ্ৰেছত পূৰ্ণ স্বৰাজৰ লক্ষ্য।
২৬ জানুৱাৰী ১৯৩০ পূৰ্ণ স্বৰাজ দিৱস।
৩১ জানুৱাৰী ১৯৩০ গান্ধীৰ ১১টা দাবী।
১২ মাৰ্চ ১৯৩০ দাণ্ডি যাত্ৰা আৰম্ভ।
৬ এপ্ৰিল ১৯৩০ দাণ্ডিত লোণ আইন ভংগ।
৫ মাৰ্চ ১৯৩১ গান্ধী–আৰউইন চুক্তি।
১৯৩১ দ্বিতীয় ঘূৰণীয়া মেজমেল।
১৯৩২ আইন অমান্য পুনৰ আৰম্ভ; সাম্প্ৰদায়িক বাঁটোৱাৰা আৰু পুণে চুক্তি।
মে’ ১৯৩৪ আইন অমান্য আন্দোলন প্ৰত্যাহাৰ।
১৯৩৫ ভাৰত চৰকাৰ আইন।
১৯৩৭ কংগ্ৰেছৰ প্ৰাদেশিক মন্ত্ৰীসভা গঠন।
১ নৱেম্বৰ ১৯৩৯ কংগ্ৰেছ মন্ত্ৰীসভাৰ পদত্যাগ।
মাৰ্চ ১৯৪০ লীগৰ লাহোৰ অধিৱেশনত পৃথক গৃহভূমিৰ দাবী।
অক্টোবৰ ১৯৪০ ব্যক্তিগত সত্যাগ্ৰহ।
মাৰ্চ ১৯৪২ ক্ৰিপছ মিছন।
৮ আগষ্ট ১৯৪২ ভাৰত ত্যাগ প্ৰস্তাৱ।
২১ অক্টোবৰ ১৯৪৩ সিংগাপুৰত আজাদ হিন্দ চৰকাৰ।
১৯৪৬ কেবিনেট মিছন আৰু সংবিধান সভাৰ প্ৰস্তুতি।
১৬ আগষ্ট ১৯৪৬ প্ৰত্যক্ষ কাৰ্য দিৱস।
২০ ফেব্ৰুৱাৰী ১৯৪৭ এটলীৰ ক্ষমতা হস্তান্তৰৰ ঘোষণা।
৩ জুন ১৯৪৭ মাউণ্টবেটেনৰ বিভাজন আঁচনি।
জুলাই ১৯৪৭ ভাৰত স্বাধীন আইন।
১৫ আগষ্ট ১৯৪৭ ভাৰতৰ স্বাধীনতা।
১৭ আগষ্ট ১৯৪৭ ৰেডক্লিফ সীমাৰেখা গ্ৰহণ।
৩০ জানুৱাৰী ১৯৪৮ গান্ধীৰ হত্যা। উৎস: ব্যৱহাৰকাৰীয়ে দিয়া দ্বিতীয় অধ্যায়ৰ PDF, মুদ্ৰিত পৃষ্ঠা ২২–৪০। এই সাৰাংশত পাঠৰ মুখ্য ঘটনা, ব্যাখ্যা, ব্যক্তি আৰু তাৰিখসমূহ বিষয়ভিত্তিকভাৱে সজোৱা হৈছে।