Economics — Chapter 12 (Part 3) — বিত্তীয় স্বাক্ষৰতা

বেংক হৈছে এনে এটা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান, যিয়ে জনসাধাৰণৰ পৰা ধন আমানত হিচাপে গ্ৰহণ কৰে আৰু সেই ধনৰ এটা অংশ ঋণ হিচাপে প্ৰয়োজনীয় ব্যক্তি, ব্যৱসায়ী বা প্ৰতিষ্ঠানক প্ৰদান কৰে। ইয়াৰ উপৰিও বেংকে ধন স্থানান্তৰ, চেক, ATM, অনলাইন বেংকিং আদি বিভিন্ন বিত্তীয় সেৱাও আগবঢ়ায়।

ডেবিট কাৰ্ড হৈছে বেংকে গ্ৰাহকক প্ৰদান কৰা এখন ইলেক্ট্ৰনিক পেমেন্ট কাৰ্ড। ইয়াৰ সহায়ত গ্ৰাহকে নিজৰ বেংক একাউণ্টত থকা ধন ATM-ৰ পৰা উলিয়াব পাৰে আৰু দোকান বা অনলাইন মাধ্যমে সামগ্ৰী আৰু সেৱাৰ মূল্য পৰিশোধ কৰিব পাৰে।

ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংক বা RBI ১৯৩৫ চনৰ ১ এপ্ৰিলত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ভাৰতৰ কেন্দ্ৰীয় বেংক হিচাপে দেশৰ মুদ্ৰা আৰু বেংকিং ব্যৱস্থা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে।

UPI-ভিত্তিক পেমেন্ট এপৰ উদাহৰণ হ’ল—BHIM, Google Pay, PhonePe আৰু Paytm।

চলিত আমানত হৈছে এনে ধৰণৰ বেংক আমানত, য’ত গ্ৰাহকে প্ৰয়োজন অনুসৰি যিকোনো সময়তে ধন জমা দিব বা উলিয়াব পাৰে। সাধাৰণতে ব্যৱসায়ী আৰু প্ৰতিষ্ঠানসমূহে এই ধৰণৰ একাউণ্ট অধিক ব্যৱহাৰ কৰে।

শ্বেয়াৰ, ষ্টক বা বণ্ড হৈছে বিত্তীয় উপকৰণৰ উদাহৰণ। ইয়াৰ ভিতৰত বণ্ড হৈছে ঋণমূলক বিত্তীয় সঁজুলি।

Primary Market-ৰ আন এটা নাম হৈছে New Issues Market (NIM)। এই বজাৰত নতুনকৈ জাৰি কৰা শ্বেয়াৰ বা বণ্ড বিনিয়োগকাৰীয়ে প্ৰথমবাৰৰ বাবে ক্ৰয় কৰে।

SEBI অৰ্থাৎ Securities and Exchange Board of India ১৯৯২ চনত প্ৰতিষ্ঠা কৰা হৈছিল। ই ভাৰতৰ পুঁজি বজাৰ আৰু বিনিয়োগকাৰীৰ স্বাৰ্থ সুৰক্ষাৰ সৈতে জড়িত।

SIP বা Systematic Investment Plan হৈছে মিউচুৱেল ফাণ্ডত নিয়মিতভাৱে নিৰ্দিষ্ট পৰিমাণৰ ধন বিনিয়োগ কৰাৰ পদ্ধতি। ইয়াৰ জৰিয়তে বিনিয়োগকাৰীয়ে একেলগে ডাঙৰ ধন নিদিয়াকৈ মাহে মাহে সৰু পৰিমাণে বিনিয়োগ কৰিব পাৰে।

চাইবাৰ প্ৰতাৰণাৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ শক্তিশালী পাছৱৰ্ড ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে আৰু OTP, PIN, CVV, UPI PIN আদি গোপন তথ্য কেতিয়াও আনৰ লগত শ্বেয়াৰ কৰিব নালাগে।

আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক বা RRB-সমূহ মূলত গ্ৰামাঞ্চলৰ অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ উদ্দেশ্যে স্থাপন কৰা হৈছে। ইয়াৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ’ল—

গ্ৰামাঞ্চলৰ লোকসকলৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰা।

ক্ষুদ্ৰ আৰু প্ৰান্তীয় কৃষক, কৃষি শ্ৰমিক, ক্ষুদ্ৰ ব্যৱসায়ী আৰু কাৰিকৰসকলক সহজ শর্তত ঋণ প্ৰদান কৰা।

গাঁওবাসীৰ মহাজনৰ ওপৰত ঋণৰ বাবে নিৰ্ভৰতা কমোৱা।

গ্ৰাম্য সঞ্চয় উৎপাদনমূলক কামত ব্যৱহাৰ কৰি কৃষি আৰু ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগৰ বিকাশত সহায় কৰা।

এইদৰে RRB-সমূহে গ্ৰামাঞ্চলত ঋণ, সঞ্চয় আৰু অৰ্থনৈতিক উন্নয়নৰ ক্ষেত্ৰত গুৰুত্বপূৰ্ণ ভূমিকা পালন কৰে।

Internet Banking ব্যৱহাৰ কৰি ম’বাইল বা কম্পিউটাৰৰ সহায়ত ঘৰতে বহি এক বেংক একাউণ্টৰ পৰা আন একাউণ্টলৈ ধন স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি। ইয়াৰ বাবে সাধাৰণতে NEFT, RTGS আৰু IMPS পদ্ধতি ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

NEFT-ৰ সহায়ত ইলেক্ট্ৰনিকভাৱে এক একাউণ্টৰ পৰা আন একাউণ্টলৈ ধন পঠাব পাৰি। RTGS মূলত ডাঙৰ পৰিমাণৰ ধন তাৎক্ষণিকভাৱে স্থানান্তৰৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰা হয়। আনহাতে IMPS-ৰ সহায়ত ২৪ ঘণ্টাই তৎক্ষণাত ধন স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।

সঠিক একাউণ্ট নম্বৰ, IFSC Code বা অন্য প্ৰয়োজনীয় তথ্য দি এই লেনদেন সম্পন্ন কৰিব পাৰি।

বেংকিং কাৰ্ড মূলত দুবিধ—

(ক) ডেবিট কাৰ্ডঃ এই কাৰ্ড ব্যৱহাৰ কৰিলে গ্ৰাহকৰ নিজৰ বেংক একাউণ্টৰ পৰা ধন কটা যায়। ইয়াৰ সহায়ত ATM-ৰ পৰা ধন উলিওৱা আৰু নগদবিহীন পেমেন্ট কৰিব পাৰি।

(খ) ক্ৰেডিট কাৰ্ডঃ এই কাৰ্ডৰ সহায়ত বেংকে নিৰ্ধাৰণ কৰি দিয়া সীমাৰ ভিতৰত গ্ৰাহকে অস্থায়ীভাৱে ঋণ ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰে। পিছত নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ ভিতৰত সেই ধন বেংকক ঘূৰাই দিব লাগে।

অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান বা NBFC-সমূহে ঋণ, বিনিয়োগ আদি বহু বিত্তীয় সেৱা আগবঢ়ায়। কিন্তু সাধাৰণ বাণিজ্যিক বেংকৰ সৈতে ইয়াৰ কিছুমান পাৰ্থক্য আছে।

প্ৰথমতে, বেংকে চেকৰ জৰিয়তে উলিয়াব পৰা আমানত গ্ৰহণ কৰিব পাৰে, কিন্তু অনা-বেংকিং বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠানে সাধাৰণতে তেনে সুবিধা প্ৰদান নকৰে। দ্বিতীয়তে, বেংকৰ আমানতৰ ক্ষেত্ৰত যি ধৰণৰ সুৰক্ষা বা বীমা সুবিধা থাকে, NBFC-ত সেই সুবিধা একে ধৰণে নাথাকে।

সেয়ে ঋণ আৰু বিনিয়োগৰ কাম কৰিলেও NBFC-সমূহ পূৰ্ণাংগ বেংক নহয়।

UPI বা Unified Payments Interface হৈছে এটা আধুনিক তাৎক্ষণিক ডিজিটেল পেমেন্ট ব্যৱস্থা, যাৰ সহায়ত ম’বাইল ফোনৰ পৰা দুটা বেংক একাউণ্টৰ মাজত সহজে ধন স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।

ইয়াৰ মুখ্য বৈশিষ্ট্যসমূহ হ’ল—

নগদ ধনৰ প্ৰয়োজন নোহোৱাকৈ পেমেন্ট কৰিব পাৰি।

UPI ID বা QR Code ব্যৱহাৰ কৰি পোনপটীয়াকৈ ধন স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।

UPI PIN ব্যৱহাৰৰ বাবে লেনদেন অধিক সুৰক্ষিত হয়।

দিন-ৰাতি যিকোনো সময়তে ধন স্থানান্তৰ কৰিব পাৰি।

বিল পৰিশোধ, অনলাইন বজাৰ, দোকানৰ পেমেন্ট আৰু ব্যক্তি-প্ৰতি-ব্যক্তি ধন প্ৰেৰণত ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি।

বিত্তীয় বজাৰ মূলত দুটা ভাগত বিভক্ত—

মুদ্ৰা বজাৰ বা Money Market

পুঁজি বজাৰ বা Capital Market

মুদ্ৰা বজাৰত স্বল্পম্যাদী ধন আৰু বিত্তীয় সঁজুলিৰ লেনদেন হয়। আনহাতে পুঁজি বজাৰত দীঘলীয়া সময়ৰ বিনিয়োগৰ বাবে শ্বেয়াৰ, বণ্ড আদি ক্ৰয়-বিক্ৰয় কৰা হয়।

পুঁজি বজাৰক পুনৰ দুটা ভাগত ভাগ কৰা হয়—

Primary Market

Secondary Market

বণ্ড হৈছে চৰকাৰ বা কোম্পানীয়ে বজাৰৰ পৰা ধন সংগ্ৰহ কৰিবলৈ জাৰি কৰা ঋণমূলক বিত্তীয় সঁজুলি। কোনো বিনিয়োগকাৰীয়ে বণ্ড ক্ৰয় কৰিলে তেওঁ কোম্পানী বা চৰকাৰক ঋণ দিয়াৰ দৰে হয়।

বণ্ড জাৰি কৰা প্ৰতিষ্ঠানে নিৰ্দিষ্ট সময়ৰ বাবে বিনিয়োগকাৰীক সুদ প্ৰদান কৰে আৰু ম্যাদ শেষ হ’লে মূল ধন ঘূৰাই দিয়ে। সেইবাবে বণ্ডক Debt Instrument বুলি কোৱা হয়।

আৰ্থিক সিদ্ধান্ত লোৱাৰ সময়ত তলৰ সতৰ্কতাসমূহ গ্ৰহণ কৰা উচিত—

বিনিয়োগ কৰিবলৈ অযথা ঋণ ল’ব নালাগে।

নিজৰ আয় আৰু সামৰ্থ্য অনুসৰিহে খৰচ কৰিব লাগে।

কোনো বিনিয়োগ কৰাৰ আগতে সেই প্ৰতিষ্ঠান বা সঁজুলিৰ বিষয়ে ভালদৰে জানিব লাগে।

অতি কম সময়ত বেছি লাভৰ প্ৰতিশ্ৰুতি দিয়া আঁচনিত সহজে বিশ্বাস কৰিব নালাগে।

RBI আৰু SEBI-ৰ নিৰ্দেশনা মানি চলা উচিত।

ছ’চিয়েল মিডিয়া, ভুৱা মেছেজ বা অচিনাকি ব্যক্তিৰ পৰামৰ্শত ধন বিনিয়োগ নকৰাই ভাল।

চাইবাৰ প্ৰতাৰণাৰ বহু ধৰণ আছে। উল্লেখযোগ্য ধৰণসমূহ হ’ল—

অনলাইন বেংকিং প্ৰতাৰণা

ক্ৰেডিট বা ডেবিট কাৰ্ড প্ৰতাৰণা

বিনিয়োগ প্ৰতাৰণা

Phishing

Identity Theft

Ransomware

এইবোৰৰ জৰিয়তে অপৰাধীয়ে ব্যক্তিগত তথ্য, বেংক তথ্য বা ধন চুৰি কৰাৰ চেষ্টা কৰে।

বেংকৰ উদ্ভৱ সম্পৰ্কে অৰ্থনীতিবিদসকলৰ মাজত বিভিন্ন মত আছে। প্ৰাচীন কালত বেপাৰী, সোণাৰী আৰু মহাজনসকলে মানুহৰ ধন সংৰক্ষণ আৰু ঋণ দিয়াৰ কাম কৰিছিল। এই ব্যৱস্থাৰ পৰাই ক্ৰমে আধুনিক বেংকিং ব্যৱস্থাৰ বিকাশ হোৱা বুলি ধৰা হয়।

দিয়া পাঠ্য অনুসৰি ইটালীত ব্যৱহৃত “Monte” আৰু জাৰ্মান ভাষাৰ “Banck” শব্দৰ লগত “Bank” শব্দটোৰ উৎপত্তিৰ সম্পৰ্ক আছে। পিছলৈ ইটালীত “Banco”, ফৰাচীত “Banke” আৰু ইংৰাজীত “Bank” শব্দটো প্ৰচলিত হয়।

কেন্দ্ৰীয় বেংক হৈছে দেশৰ সমগ্ৰ বেংকিং আৰু মুদ্ৰা ব্যৱস্থাৰ শীৰ্ষ প্ৰতিষ্ঠান। ভাৰতত ভাৰতীয় ৰিজাৰ্ভ বেংকে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ দায়িত্ব পালন কৰে। কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ মুখ্য কাৰ্যসমূহ তলত আলোচনা কৰা হ’ল—

(ক) কাগজী মুদ্ৰা জাৰি কৰা

কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ এটা গুৰুত্বপূৰ্ণ দায়িত্ব হৈছে দেশত কাগজী মুদ্ৰা জাৰি কৰা। এই ব্যৱস্থাৰ জৰিয়তে দেশত মুদ্ৰাৰ যোগান নিয়ন্ত্ৰণত ৰখা হয়।

(খ) ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ কৰা

কেন্দ্ৰীয় বেংকে বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কিমান ঋণ দিব পাৰিব আৰু বজাৰত কিমান মুদ্ৰা চলাচল কৰিব, সেই বিষয় নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। ইয়াৰ ফলত মূল্যস্তৰ আৰু অৰ্থনৈতিক স্থিৰতা বজাই ৰখাত সহায় হয়।

(গ) বেংকসমূহৰ বেংক

কেন্দ্ৰীয় বেংকে অন্য বেংকসমূহৰ বেংক হিচাপে কাম কৰে। বাণিজ্যিক বেংকসমূহে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ সৈতে হিচাপ ৰাখে। আৰ্থিক সংকটৰ সময়ত কেন্দ্ৰীয় বেংকে শেষ আশ্ৰয়দাতা হিচাপে সহায় আগবঢ়াব পাৰে।

(ঘ) চৰকাৰৰ বেংক

কেন্দ্ৰীয় বেংকে চৰকাৰৰ ধন-সম্পৰ্কীয় লেনদেন পৰিচালনা কৰে। চৰকাৰক ঋণ আৰু বিত্তীয় পৰামৰ্শ দিয়াৰ লগতে বিভিন্ন আৰ্থিক নীতি ৰূপায়ণত সহায় কৰে।

এইদৰে কেন্দ্ৰীয় বেংকে দেশৰ মুদ্ৰা, ঋণ আৰু বেংকিং ব্যৱস্থা সুস্থিৰ কৰি ৰখাত মূল ভূমিকা পালন কৰে।

বৰ্তমান সময়ত ডেবিট আৰু ক্ৰেডিট কাৰ্ডৰ ব্যৱহাৰ বহুলভাৱে বৃদ্ধি পাইছে। কিন্তু সুৰক্ষিতভাৱে ব্যৱহাৰ নকৰিলে প্ৰতাৰণাৰ সম্ভাৱনা থাকে। সেইবাবে তলৰ সতৰ্কতাসমূহ মানি চলা উচিত—

ATM PIN, OTP, CVV আৰু কাৰ্ড নম্বৰ কোনো অচিনাকি ব্যক্তিক ক’ব নালাগে।

ATM-ত PIN টাইপ কৰাৰ সময়ত keypad হাতৰে ঢাকি ৰাখিব লাগে।

নিজৰ কাৰ্ড আন মানুহক ব্যৱহাৰ কৰিবলৈ দিব নালাগে।

কাৰ্ড হেৰালে বা চুৰি হ’লে তৎক্ষণাৎ বেংকক জনাই কাৰ্ডখন block কৰিব লাগে।

সন্দেহজনক website বা link-ত কাৰ্ডৰ তথ্য দিব নালাগে।

PIN সময় সময়ত সলনি কৰা ভাল।

ক্ৰেডিট কাৰ্ডৰ বকেয়া সময়মতে পৰিশোধ কৰিব লাগে।

প্ৰতিটো লেনদেনৰ SMS বা notification পৰীক্ষা কৰি থাকিব লাগে।

এই সতৰ্কতাসমূহ মানি চলিলে বেংকিং কাৰ্ডৰ অপব্যৱহাৰ আৰু আৰ্থিক লোকচানৰ সম্ভাৱনা কমে।

বাণিজ্যিক বেংক হৈছে জনসাধাৰণৰ সৈতে প্ৰত্যক্ষভাৱে লেনদেন কৰা বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান। ইয়াৰ মূল উদ্দেশ্য হৈছে আমানত সংগ্ৰহ, ঋণ প্ৰদান আৰু বিভিন্ন বেংকিং সেৱা আগবঢ়োৱা।

বাণিজ্যিক বেংকৰ প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ’ল—

(ক) আমানত গ্ৰহণ

বাণিজ্যিক বেংকে জনসাধাৰণৰ পৰা চলিত আমানত, সঞ্চয় আমানত আৰু স্থিৰ বা ম্যাদী আমানত হিচাপে ধন গ্ৰহণ কৰে।

(খ) ঋণ প্ৰদান

কৃষক, ব্যৱসায়ী, উদ্যোগপতি, কাৰিকৰ আৰু সাধাৰণ ব্যক্তিক বিভিন্ন উদ্দেশ্যে ঋণ প্ৰদান কৰে।

(গ) ঋণ মুদ্ৰা সৃষ্টি

বেংকে সংগৃহীত আমানতৰ এটা অংশ নিজৰ লগত সংৰক্ষণ কৰি বাকী অংশ ঋণ হিচাপে দিয়ে। এই ঋণ পুনৰ বেংকত আমানত হিচাপে ঘূৰি আহিলে নতুন আমানতৰ সৃষ্টি হয়। এইদৰে বাণিজ্যিক বেংকে ঋণ মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰে।

(ঘ) আনুষংগিক সেৱা

বেংকে ধন স্থানান্তৰ, locker সুবিধা, ATM, cheque, internet banking, debit card, credit card আদি বহু সুবিধা প্ৰদান কৰে।

সেয়ে বাণিজ্যিক বেংক আধুনিক অৰ্থনীতিৰ এটা অত্যন্ত গুৰুত্বপূৰ্ণ অংশ।

যি বজাৰত শ্বেয়াৰ, বণ্ড আৰু অন্যান্য বিত্তীয় নিৰাপত্তাপত্ৰ সৃষ্টি, ক্ৰয়-বিক্ৰয় বা বিনিময় কৰা হয়, তাক বিত্তীয় বজাৰ বোলে। ই সঞ্চয়কাৰী আৰু পুঁজিৰ প্ৰয়োজন হোৱা ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানৰ মাজত সংযোগ স্থাপন কৰে।

বিত্তীয় বজাৰৰ মুখ্য ভূমিকা হ’ল—

(ক) সঞ্চয়ক বিনিয়োগত পৰিণত কৰা

মানুহে বেংক বা অন্য বিত্তীয় মাধ্যমত সঞ্চয় কৰা ধন কোম্পানী আৰু উদ্যোগত বিনিয়োগৰ বাবে ব্যৱহাৰ কৰিব পৰা যায়।

(খ) সম্পদৰ কাৰ্যকৰী বণ্টন

যি ক্ষেত্ৰত পুঁজিৰ অধিক প্ৰয়োজন আছে, বিত্তীয় বজাৰে সেই ক্ষেত্ৰলৈ পুঁজি প্ৰবাহিত কৰাত সহায় কৰে।

(গ) তৰলতা প্ৰদান

বিনিয়োগকাৰীয়ে শ্বেয়াৰ বা বণ্ড বিক্ৰী কৰি নিজৰ বিনিয়োগ সহজে নগদ ধনলৈ ৰূপান্তৰ কৰিব পাৰে।

(ঘ) উদ্যোগৰ বিকাশ

কোম্পানীসমূহে শ্বেয়াৰ আৰু বণ্ড জাৰি কৰি প্ৰয়োজনীয় পুঁজি সংগ্ৰহ কৰিব পাৰে।

(ঙ) অৰ্থনৈতিক উন্নয়ন

বিত্তীয় বজাৰে সঞ্চয় আৰু বিনিয়োগ বৃদ্ধি কৰি উৎপাদন, উদ্যোগ আৰু নিয়োগ বৃদ্ধিত সহায় কৰে।

মিউচুৱেল ফাণ্ড হৈছে এক সমষ্টিগত বিনিয়োগ আঁচনি, য’ত বহু বিনিয়োগকাৰীৰ ধন একত্ৰিত কৰি শ্বেয়াৰ, বণ্ড আৰু অন্য বিত্তীয় সঁজুলিত বিনিয়োগ কৰা হয়। এই ধন এজন পেচাদাৰী Fund Manager-এ পৰিচালনা কৰে।

বিনিয়োগকাৰীয়ে মিউচুৱেল ফাণ্ড পছন্দ কৰাৰ মুখ্য কাৰণসমূহ হ’ল—

(ক) পেচাদাৰী পৰিচালনা

Fund Manager-এ বজাৰ আৰু কোম্পানীসমূহ বিশ্লেষণ কৰি বিনিয়োগৰ সিদ্ধান্ত লয়। সেয়ে সাধাৰণ বিনিয়োগকাৰীয়ে নিজে সকলো গৱেষণা কৰাৰ প্ৰয়োজন কম হয়।

(খ) বহুমুখী বিনিয়োগ

মিউচুৱেল ফাণ্ডৰ ধন বহু কোম্পানী আৰু বহু ধৰণৰ সঁজুলিত বিনিয়োগ কৰা হয়। ফলত এটা বিনিয়োগত লোকচান হলেও আন বিনিয়োগে সেই ক্ষতি কিছু হ্ৰাস কৰিব পাৰে।

(গ) কম পৰিমাণৰ ধনেৰে আৰম্ভ কৰিব পাৰি

SIP-ৰ জৰিয়তে সৰু পৰিমাণৰ ধন নিয়মিত বিনিয়োগ কৰিব পাৰি।

(ঘ) সহজ বিনিয়োগ ব্যৱস্থা

মিউচুৱেল ফাণ্ডত বিনিয়োগ কৰা তুলনামূলকভাৱে সহজ আৰু সাধাৰণ লোকেও ইয়াত অংশ ল’ব পাৰে।

এই কাৰণসমূহৰ বাবে বহু বিনিয়োগকাৰীয়ে মিউচুৱেল ফাণ্ডক বিনিয়োগৰ এটা সুবিধাজনক মাধ্যম হিচাপে গ্ৰহণ কৰে।

(ক) PAN Card

PAN-ৰ পূৰ্ণৰূপ Permanent Account Number। ই আয়কৰ বিভাগে জাৰি কৰা ১০-চৰিত্ৰৰ স্থায়ী নম্বৰ। ব্যক্তিৰ কৰ সম্পৰ্কীয় তথ্য আৰু বহু গুৰুত্বপূৰ্ণ বিত্তীয় লেনদেনৰ ক্ষেত্ৰত PAN ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

বেংক একাউণ্ট, আয়কৰ দাখিল, বিনিয়োগ আৰু ডাঙৰ আৰ্থিক লেনদেনৰ ক্ষেত্ৰত PAN-ৰ বিশেষ গুৰুত্ব আছে।

(খ) Aadhaar Card

Aadhaar হৈছে UIDAI-এ প্ৰদান কৰা ১২-অংকৰ অদ্বিতীয় পৰিচয় নম্বৰ। ব্যক্তিৰ জনসংখ্যাগত আৰু biometric তথ্যৰ ভিত্তিত এই নম্বৰ প্ৰদান কৰা হয়।

ই পৰিচয় আৰু ঠিকনাৰ প্ৰমাণ হিচাপে বিভিন্ন চৰকাৰী আৰু ব্যক্তিগত সেৱাত ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

ডিজিটেল পেমেন্ট ব্যৱস্থাই ধনৰ লেনদেন অতি সহজ কৰি তুলিছে। কিন্তু সুৰক্ষাৰ ক্ষেত্ৰত সাৱধানতা অৱলম্বন নকৰিলে চাইবাৰ প্ৰতাৰণাৰ সম্ভাৱনা থাকে।

প্ৰধান সতৰ্কতাসমূহ হ’ল—

ৰাজহুৱা Wi-Fi ব্যৱহাৰ কৰি বেংকিং বা UPI পেমেন্ট নকৰা উচিত।

বেংকিং এপ আৰু UPI এপ কেৱল বিশ্বস্ত উৎসৰ পৰা download কৰিব লাগে।

OTP, PIN, Password, CVV, UPI PIN কেতিয়াও আনৰ সৈতে শ্বেয়াৰ কৰিব নালাগে।

অচিনাকি link বা QR Code ব্যৱহাৰ কৰা উচিত নহয়।

টকা পঠোৱাৰ আগতে প্ৰাপকৰ নাম, একাউণ্ট নম্বৰ বা UPI ID পৰীক্ষা কৰিব লাগে।

টকা লোৱাৰ বাবে UPI PIN দিয়াৰ প্ৰয়োজন নাই—এই কথা সদায় মনত ৰাখিব লাগে।

ফোন আৰু banking app নিয়মীয়াকৈ update কৰিব লাগে।

ইণ্টাৰনেট, কম্পিউটাৰ বা ম’বাইল ব্যৱহাৰ কৰি কোনো ব্যক্তিক প্ৰবঞ্চনা কৰি টকা, বেংক তথ্য বা ব্যক্তিগত তথ্য চুৰি কৰা কাৰ্যক চাইবাৰ প্ৰতাৰণা বোলে।

চাইবাৰ প্ৰতাৰণাৰ পৰা ৰক্ষা পাবলৈ—

প্ৰতিটো account-ৰ বাবে শক্তিশালী আৰু পৃথক password ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

OTP, PIN, CVV আৰু UPI PIN কাৰো সৈতে share কৰিব নালাগে।

অচিনাকি email, message বা link খোলাৰ আগতে সতৰ্ক হ’ব লাগে।

সন্দেহজনক investment offer বা prize message বিশ্বাস নকৰিব।

বিশ্বস্ত antivirus ব্যৱহাৰ কৰিব লাগে।

ফোন, browser আৰু app নিয়মীয়াকৈ update কৰিব লাগে।

বেংক লেনদেনৰ SMS আৰু notification নিয়মিত পৰীক্ষা কৰিব লাগে।

(খ) ATM Card।

(খ) Credit Card।

(গ) ₹২ লাখ।

(খ) NPCI।

(গ) ২০১৬।

(ঘ) SEBI।

(খ) ১৯৩৫।

(গ) Central Bank।

(ক) ১৯৬৪।

(খ) ১৯৮২।

(খ) ১৯৯২।

(খ) New Issues Market।

(ক) Debt Instrument।

(খ) ১০।

(গ) ১২ অংকৰ।

(খ) SIP।

(খ) Primary Market।

(খ) Secondary Market।

(ক) Identity Theft।

(খ) NSE আৰু BSE।

(ক) Bond।

(খ) কোম্পানীৰ অংশীদাৰ হয়।

সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময়েই হ’ল বিনিময় প্ৰথা।

বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা থকা আৰু লগতে সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ মাপকাঠী আৰু মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ হিচাপে কাৰ্য সম্পাদন কৰা যিকোনো সামগ্ৰীয়ে সম্পদ।

মুদ্ৰা বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে ব্যৱহাৰ কৰা হয়।

চেক মুদ্ৰা।

পূৰ্বতে ১০০ টকাৰ কাগজী মুদ্ৰা ১০০ টকা মূল্যৰ সোণ বা ৰূপলৈ ৰূপান্তৰিত হৈছিল।এনে কাগজী মুদ্ৰাক প্ৰতিনিধিত্বমূলক (সোণ বা ৰূপৰ প্ৰতিনিধি) বা পৰিবৰ্তনীয় কাগজী মুদ্ৰা বোলা হয়।

বেংক এটা অৰ্থনৈতিক প্ৰতিষ্ঠান। যি ঋণৰ ব্যৱসায় কৰে। বেংকে সঞ্চয়ৰ পৰা সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰে সংগৃহীত সঞ্চয় ঋণ লওঁতা সকললৈ আগবঢ়ায়।

১৯৩৫ চনত।

এক সঞ্চয় ব্যৱস্থা। য'ত সঞ্চয় কৰিলে সঞ্চয়কাৰী বা আমানতকাৰীয়ে নিজৰ সঞ্চয় যিকোনো সময়তে চেকৰ যোগেদি উলিয়াই আনিব পাৰে।

অভাৱৰ মাজত সংগতি নাথাকিলে বিনিময় কাৰ্য সম্পাদন কৰাত অসুবিধা হয়।উদাহৰণস্বৰূপে ‘ক’ আৰু ‘খ’ দুজন ব্যক্তি। ‘ক’ এ আলু উৎপাদন কৰে আৰু ধান বিচাৰিছে; ‘খ’ এ ধান উৎপাদন কৰে আৰু আলু বিচাৰিছে। এই ক্ষেত্ৰত ‘ক’ আৰু ‘খ’ ৰ মাজত অভাৱৰ সংগতি আছে আৰু সেয়েহে দুয়োৰে মাজত বিনিময় সম্ভৱ হৈছে।যদি অভাৱৰ সংগতি নাথাকে তেতিয়া দুয়োজনৰ মাজত বিনিময় নহ'ব।উদাহৰণস্বৰূপে ‘খ’ দাইল বিচাৰিছে তেতিয়া ‘ক’ ৰ লগত তেওঁৰ বিনিময় নহ'ব।

মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত মুদ্ৰা সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি আৰু সঞ্চিত মুদ্ৰা প্ৰয়োজন অনুসৰি সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰোঁতে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। সেয়ে মুদ্ৰাক সামগ্ৰীসমূহৰ মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলিব পাৰি।

মুদ্ৰাৰ সবাতোকৈ গুৰুত্বপূৰ্ণ বৈশিষ্ট্যটো হৈছে সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা। বিনিময়ৰ মাধ্যম হিচাপে মুদ্ৰাক সকলোৱে গ্ৰহণ কৰে। ই সকলোৰে মাজত পৰিচিত আৰু সকলোৱে তাৰ ব্যৱহাৰ জানে।

যিকোনো মুদ্ৰা সম-মূল্যৰ সা-সামগ্ৰীলৈ তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰূপান্তৰিত হয়, ইয়ে মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ।

আমাৰ চাৰিওফালে দুই প্ৰকাৰৰ সামগ্ৰী উপলব্ধ হৈ থাকে। এবিধ মুক্ত আৰু আনবিধ আৰ্থিক সামগ্ৰী। মুক্ত সামগ্ৰীবোৰ হৈছে ৰ’দৰ পোহৰ, পানী, বতাহ। যিবোৰৰ বাবে আমি কোনো মূল্য পৰিশোধ কৰিব নালাগে। আনহাতে, আৰ্থিক সামগ্ৰীসমূহৰ মূল্য আছে। যিবোৰ বজাৰত বেচা-কিনা হয়। সকলো আৰ্থিক সামগ্ৰীৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়। সেয়ে মুদ্ৰাক সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী বোলে।

সসীম বিহিত মুদ্ৰা আৰু অসীম বিহিত মুদ্ৰাৰ পাৰ্থক্যসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল ―

যি বিহিত মুদ্ৰাৰ সহায়ত সীমিত মূল্যৰ লেনদেনহে সম্পন্ন কৰিব পাৰি, সেই মুদ্ৰা হৈছে সসীম বিহিত মুদ্ৰা। এই মুদ্ৰা নাথাকিলে লেনদেনত অসুবিধা হয়। যেনে - কোনো এজন ব্যক্তিয়ে এডৰা ভূমি ক্ৰয় কৰিছে। ভূমিডৰাৰ মূল্য ১০ লাখ টকা। ভূমি ক্ৰয় কৰোঁতাজনে ১০ লাখ টকা কম মূল্যৰ মুদ্ৰা ৰূপত আদায় দিলে, বিক্ৰী কৰোঁতাজনৰ অসুবিধা হব। গতিকে কম মূল্যৰ কাগজী বা ধাতুৰ মুদ্ৰা এই ক্ষেত্ৰত সীমিত বা সসীম বিহিত মুদ্ৰা হ'ব।

আনহাতে, অধিক মূল্যৰ মুদ্ৰা হ'ব অসীম বিহিত মুদ্ৰা। এই মুদ্ৰাৰ সহায়ত অধিক মূল্যৰ লেনদেন সম্পাদন কৰিব পাৰি।

আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকৰ কাৰ্যবোৰ হৈছে 一

Ø বেপাৰী, মহাজনসকলৰ পৰা অত্যাধিক সুত দি ঋণ লোৱা গাওঁবাসীলৈ অতি কম সুতৰ হাৰত ঋণ প্ৰদান কৰি দুখীয়া গাঁওবাসীক সকাহ দিয়ে।

Ø গ্ৰাম্য সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি বিভিন্ন উৎপাদনমূলক কাৰ্যত সেই সঞ্চয় ব্যয় কৰা।

বেংক প্ৰতিষ্ঠান

অনা-বেংক প্ৰতিষ্ঠান

চেকৰ ব্যৱহাৰ হয়

চেকৰ ব্যৱহাৰ নহয়

বীমা আঁচনি থাকে

বীমা আঁচনি নাথাকে

সঞ্চয়ৰ নিৰাপত্তা থাকে

সঞ্চয়ৰ নিৰাপত্তা নাথাকে

বিনিময় প্ৰথাৰ চাৰিটা অসুবিধা তলত উল্লেখ কৰা হ'ল 一

(ক) সংগতিহীন অভাৱঃ- অভাৱৰ মাজত সংগতি নাথাকিলে বিনিময় কাৰ্য সম্পাদন কৰাত অসুবিধা হয়ǀ উদাহৰণস্বৰূপে ‘ক’ আৰু ‘খ’ দুজন ব্যক্তি। ‘ক’ ই আলু উৎপাদন কৰে আৰু ধান বিচাৰিছে; ‘খ’ ই ধান উৎপাদন কৰে আৰু আলু বিচাৰিছে। এই ক্ষেত্ৰত ‘ক’ আৰু ‘খ’ ৰ মাজত অভাৱৰ সংগতি আছে আৰু সেয়েহে দুয়োৰে মাজত বিনিময় সম্ভৱ হৈছে।যদি অভাৱৰ সংগতি নাথাকে তেতিয়া দুয়োজনৰ মাজত বিনিময় নহ'ব।উদাহৰণস্বৰূপে ‘খ’ দাইল বিচাৰিছে তেতিয়া ‘ক’ ৰ লগত তেওঁৰ বিনিময় নহ'ব।

(খ) হিচাপ-নিকাচৰ উমৈহতীয়া এককৰ অভাৱঃ- বিনিময় প্ৰথাত বিনিময়যোগ্য সামগ্ৰীৰ সংখ্যা বহুত। প্ৰতিটো সামগ্ৰীৰ মূল্য আন সামগ্ৰীৰ মাধ্যমেৰে প্ৰকাশ কৰিব লাগিব। যেনে – ১ টা আমৰ সমান ৩ টা বগৰী। কিন্তু আমৰ এই বিনিময় হাৰ কেৱল এটাই যে এটাই হ'ব তাৰো নিশ্চয়তা নাথাকে। বজাৰত যিমান সামগ্ৰী আছে সিমান সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে বিনিময়ৰ হাৰ থাকিব লাগিব। বজাৰলৈ ওলাই যোৱা ব্যক্তি এজনে সেই সকলোবোৰ বিনিময়ৰ হাৰ মনত ৰাখিব লাগিব। সেইয়া অসম্ভৱ কথা।

(গ) বিভাজনীয়তাৰ অভাৱঃ- কিছুমান সামগ্ৰী আছে যিবোৰ সৰু সৰু গোটত ভাগ কৰিব নোৱাৰি। বিনিময় প্ৰথাত এই সামগ্ৰীবোৰে প্ৰক্ৰিয়াটো সম্পাদন কৰাত অসুবিধাৰ সৃষ্টি কৰে।যেনে - এজন মানুহৰ এজনী ছাগলী আছে আৰু তেওঁক এক কিলোগ্ৰাম চাউলৰ প্ৰয়োজন হৈছে। তেনে অৱস্থাত ছাগলীজনী সৰু সৰু অংশত ভাগ কৰি চাউলৰ লগত বিনিময় কৰাটো সম্ভৱ নহয়।

(ঘ) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰৰ অভাৱঃ- বিনিময় প্ৰথাত মূল্যৰ ৰূপত সামগ্ৰীৰ ভাণ্ডাৰ সঞ্চয় কৰিব লগা হৈছিল। সামগ্ৰীবোৰ বেছি দিন সাঁচি ৰাখিব নোৱাৰি, নষ্ট হৈ যায়।

মুদ্ৰাৰ যিকোনো চাৰিটা প্ৰধান বৈশিষ্ট্য হৈছে 一

১) মুদ্ৰাৰ সাধাৰণ গ্ৰহণ যোগ্যতা থাকিব লাগে নহ'লে ই বিনিময়ৰ মাধ্যম হ'ব নোৱাৰে।

২) মুদ্ৰাৰ চিনাক্তকৰণ সহজ হ'ব লাগিব। আন সকলো সামগ্ৰীতকৈ ই বেলেগ হ'ব লাগিব। মুদ্ৰাৰ চিনাক্তকৰণ সহজ নহ'লে সামগ্ৰী বেচা-কিনাৰ সময়ত জটিলতাই দেখা দিব।

৩) মুদ্ৰা সহজে নষ্ট হৈ যোৱা সামগ্ৰী হ’ব নোৱাৰে। মাছ, কণী, গাখীৰ ইত্যাদিৰ কোনোটোৱেই মুদ্ৰা হ'ব নোৱাৰে। কাৰণ এইবোৰ সামগ্ৰী বেছি দিন নিটিকে।

৪) মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ থাকিব লাগিব। যিকোনো মুদ্ৰা সমমূল্যৰ সা-সামগ্ৰীলৈ তৎক্ষণাত আৰু প্ৰত্যক্ষভাৱে ৰূপান্তৰিত হ'লেই মুদ্ৰাৰ তাৰল্য গুণ আছে বুলিব লাগিব।

মুদ্ৰাই সম্পাদন কৰা চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য হৈছে 一

(ক) বিনিময়ৰ মাধ্যমঃ- বিনিময় প্ৰথাত সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ প্ৰত্যক্ষ বিনিময় হৈছিল। মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত সামগ্ৰীৰ বিপৰীতে সামগ্ৰীৰ পৰোক্ষ বিনিময় হয়। ধান উৎপাদন কৰা ব্যক্তি এজনে বজাৰত ধান বিক্ৰী কৰি মুদ্ৰা অৰ্জন কৰে আৰু সেই মুদ্ৰাৰ সহায়ত তেওঁ নিজৰ প্ৰয়োজনীয় সামগ্ৰী কিনিব পাৰে।

(খ) সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকঠীঃ- মুদ্ৰাই সামগ্ৰীৰ মূল্যৰ উমৈহতীয়া মাপকাঠী। কাৰণ সকলো আৰ্থিক সামগ্ৰীৰ মূল্য মুদ্ৰাৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়।

(গ) স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মানদণ্ডঃ- কিছুমান সামগ্ৰী বেচা-কিনাৰ সময়ত দামটো লগে লগে পৰিশোধ কৰা নহয়। ঋণৰ ক্ষেত্ৰত ঋণ লওঁতাই ঋণ পৰিশোধ কৰোঁতে সময় লয়। এনেবোৰ ক্ষেত্ৰত ধন আদায় প্ৰক্ৰিয়াটো তৎকালিন নহয়, প্ৰক্ৰিয়াটো স্থগিত কৰি ৰখা হয়। সকলোবোৰ স্থগিত দেনা-পাওনাৰ মান মুদ্ৰাৰ ৰূপত প্ৰকাশ কৰা হয়।

(ঘ) মূল্যৰ ভাণ্ডাৰঃ- মুদ্ৰা ব্যৱস্থাত মুদ্ৰা সঞ্চয় কৰি ৰাখিব পাৰি আৰু সঞ্চিত মুদ্ৰা প্ৰয়োজন অনুসৰি সামগ্ৰী ক্ৰয় কৰোতে ব্যৱহাৰ কৰিব পাৰি। অৰ্থাৎ, মুদ্ৰাক সামগ্ৰীসমূহৰ মূল্যৰ ভাণ্ডাৰ বুলিব পাৰি।

চেক এখন মুদ্ৰা হ'ব নোৱাৰে। ই এটা আদেশ হে। চেকৰ সাধাৰণ গ্ৰহণযোগ্যতা নাথাকে। উদাহৰণস্বৰূপে, ব্যক্তি এজনে দোকানৰ পৰা এবস্তা চাউল কিনিছে। এতিয়া মূল্য বা দাম পৰিশোধ কৰাৰ ক্ষেত্ৰত তেওঁ যদি দোকানীজনলৈ মূল্যটো লিখি এখন চেক দোকানীজনলৈ আগবঢ়ায় দিয়ে তেন্তে সেই চেকখন দোকানীজনে গ্ৰহণ নকৰিবও পাৰে।চেকখনক সাধাৰণতে নিকট মুদ্ৰা অৰ্থাৎ, ধনাদেশ বুলিব পাৰি। সেইখন বেংকত দিয়াৰ পিছতহে ধন হাতলৈ আহে।

মুদ্ৰাই সৃষ্টি কৰিব পৰা যিকোনো চাৰিটা প্ৰধান অসুবিধা হৈছে 一

(ক) মুদ্ৰাৰ মূল্যৰ স্থিৰতা নাথাকিলে সমস্যাৰ সৃষ্টি হয়। মূদ্ৰাৰ মূল্য অৱিৰতভাৱে কমি গ'লে মানুহৰ অসুবিধা হয়। কাৰণ একেখিনি সামগ্ৰী কিনিবলৈ ক্ৰমাৎ, অধিক ব্যয় কৰিবলগীয়া হয়।

(খ) মুদ্ৰা অৰ্থনৈতিক সম্পদ আৰু আয় একত্ৰীকৰণৰ আহিলা হ'ব পাৰে। ইয়াৰ ফলত সমাজত অৰ্থনৈতিক বৈষম্য বৃদ্ধি পাব পাৰে।

(গ) মুদ্ৰাৰ প্ৰতি থকা দুৰ্বলতাই সামাজিক মূল্যবোধৰো অৱক্ষয় ঘটাব পাৰে। মুদ্ৰাক লৈ সমাজত দুৰ্নীতি, অনিয়ম, অবিচাৰৰ সৃষ্টি হ'ব পাৰে।

(ঘ) মুদ্ৰাৰ পৰা ক’লা মুদ্ৰাৰ সৃষ্টি হয়। ক’লা মুদ্ৰা প্ৰকৃততে এক অৰ্থনৈতিক অপৰাধ। ব্যক্তি বা প্ৰতিষ্ঠানে লুকাই চোৰকৈ অনিয়মত টকা-পইচা বা ধন-সম্পত্তি জমা কৰাই ক’লা মুদ্ৰা।

কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ চাৰিটা প্ৰধান কাৰ্য হ’ল 一

(i) কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাঃ- কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ বাদে আন কোনো বেংকৰ কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰাৰ কতৃত্ব নাই। কেন্দ্ৰীয় বেংকে দেশৰ প্ৰয়োজন অনুসৰি কাগজী মুদ্ৰা ছপা কৰে।

(ii) আমানত মুদ্ৰা বা ঋণ মুদ্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰাঃ- কেন্দ্ৰীয় বেংকে আমানত মুদ্ৰা বা ঋণ মুদ্ৰা নিয়ন্ত্ৰণ কৰে। এই মুদ্ৰা দেশৰ সৰ্বমুঠ মুদ্ৰাৰ এক বৃহৎ অংশ। বাণিজ্যিক বেংকসমূহৰ ঋণ দান ক্ষমতাৰ ওপৰত আমানত বা ঋণ মুদ্ৰাৰ পৰিমাণ নিৰ্ভৰ কৰে।কেন্দ্ৰীয় বেংকে ঋণ নিয়ন্ত্ৰণ ব্যৱস্থাৱলী গ্ৰহণ কৰি বাণিজ্যিক বেংকৰ ঋণ প্ৰদান ক্ষমতা নিয়ন্ত্ৰণ কৰিব পাৰে।

(iii) বেংক সমূহৰ বেংকঃ- কেন্দ্ৰীয় বেংকে আন বেংকসমূহৰ হিচাপ-নিকাচসমূহ পৰীক্ষা কৰে। কেন্দ্ৰীয় বেংক অন্য বেংকবোৰৰ বাবে বিপদৰ বন্ধু। আৰ্থিক সংকটৰ সময়ত কেন্দ্ৰীয় বেংকেই বেংকসমূহৰ বাবে শেষ আশ্ৰয়স্থল।

(iv) চৰকাৰৰ বিত্তৰ যোগান ধৰোঁতাঃ- বাজেটত ঘাটিয়ে দেখা দিলে তাক দূৰ কৰিবলৈ কেন্দ্ৰীয় চৰকাৰে কেন্দ্ৰীয় বেংকৰ পৰা বিত্তীয় সাহাৰ্য্য় লয়। কেন্দ্ৰীয় বেংকে নতুন মুদ্ৰা সৃষ্টি কৰি এই সাহাৰ্য্য় আগবঢ়ায়। ই চৰকাৰৰ পৰামৰ্শদাতাও। চৰকাৰৰ আয়, নীতি, ৰাজহ নীতি, বাণিজ্য নীতিৰ বিষয়ে কেন্দ্ৰীয় বেংকে পৰামৰ্শ আগবঢ়ায়।চৰকাৰৰ প্ৰতিনিধি হিচাপে সকলো চৰকাৰী আয়-ব্যয়ৰ হিচাপ ৰাখে।

(ক) বাণিজ্যিক বেংকে সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰে। এই সঞ্চয় তিনি প্ৰকাৰৰ।

(i) চলিত আমানত, (ii) স্থিৰ আমানত, (iii) সঞ্চয় আমানত।

চলিত আমানত হ'ল এনে এক সঞ্চয় ব্যৱস্থা, য'ত সঞ্চয় কৰিলে সঞ্চয়কাৰী বা আমানতকাৰীয়ে নিজৰ সঞ্চয় যিকোনো সময়তে চেকৰ যোগেদি উলিয়াই আনিব পাৰে।

স্থিৰ আমানত হ'ল এনে এক সঞ্চয় ব্যৱস্থা, য'ত সঞ্চয় কৰিলে সঞ্চয়কাৰী বা আমানতকাৰীয়ে নিজৰ সঞ্চয় উলিয়াই আনিবলৈ হ'লে বেংক কৰ্তৃপক্ষক আগতীয়াকৈ জনাব লাগিব। সঞ্চয় আমানত হ'ল এনে এক সঞ্চয় ব্যৱস্থা, য'ত সঞ্চয় কৰিলে সঞ্চয়কাৰী বা আমানতকাৰীয়ে সঞ্চয়ৰ এটা অংশ নিজৰ ইচ্ছানুযায়ী উলিয়াই আনিব পাৰে আৰু আনটো অংশ উলিয়াবলৈ হ'লে বেংক কৰ্তৃপক্ষক আগতীয়াকৈ জনাব লাগিব।

(খ) বাণিজ্যিক বেংকে ঋণৰ যোগান ধৰে। কৃষক, উদ্যোগপতি, কাৰিকৰ ঠেলাচালক, ৰিক্সাচালক আদিকে ধৰি সমাজৰ বিভিন্ন শ্ৰেণীৰ লোকে এই বেংকৰ পৰা ঋণ লাভ কৰে।

(ক) আই ডি বি আইঃ- আই ডি বি আই বা ভাৰতীয় ঔদ্যোগিক উন্নয়ন বেংকৰ কাৰ্যাৱলীসমূহ তলত উল্লেখ কৰা হ'ল 一

(i) ঔদ্যোগিক প্ৰতিষ্ঠানসমূহলৈ বিত্তীয় সাহাৰ্য্য় আগবঢ়ায়।

(ii) ঔদ্যোগিক উন্নয়নৰ সৈতে জড়িত প্ৰতিষ্ঠানসমূহৰ প্ৰসাৰতা বৃদ্ধিত সহায় কৰা। এই বেংকটোৱে উদ্যোগসমূহলৈ ঋণ আদিৰ ৰূপত প্ৰত্যক্ষভাৱে আৰ্থিক সাহাৰ্য্য় আগবঢ়ায়।বেংকটোৱে পৰোক্ষভাৱেও উদ্যোগ সমূহলৈ ঋণ আগবঢ়ায়। যেনে 一 বেংকটোৱে ৰাজ্যিক বিত্তীয় নিগম, ঔদ্যোগিক উন্নয়ন নিগম, বাণিজ্যিক বেংকসমূহলৈ বিত্তীয় সাহাৰ্য্য় আগবঢ়ায়।এই অনুষ্ঠানসমূহে ৰাজ্যৰ ঔদ্যোগিক খণ্ডলৈ বিত্তীয় সাহাৰ্য্য় আগবঢ়ায়।

(iii) অৰ্থনৈতিকভাৱে পিছপৰা অঞ্চলৰ উদ্যোগসমূহলৈ ৰেহাই সুদৰ হাত ঋণ আগবঢ়ায়।

(iv) বেংকটোৱে প্ৰশিক্ষণৰ জৰিয়তে উদ্যোগবিহীন জিলাসমূহত ঔদ্যোগিক উদ্যম বৃদ্ধিৰ বাবে আগভাগ লয়।

(খ) আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকঃ- আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংকৰ কাৰ্যবোৰ হৈছে ―

(i) বেপাৰী, মহাজনসকলৰ পৰা অত্যাধিক সুদ দি ঋণ লোৱা গাওঁবাসীলৈ অতি কম সুদৰ হাৰত ঋণ প্ৰদান কৰি দুখীয়া গাঁওবাসীক সকাহ দিয়ে।

(ii) গ্ৰাম্য সঞ্চয় সংগ্ৰহ কৰি বিভিন্ন উৎপাদনমূলক কাৰ্যত সেই সঞ্চয় ব্যয় কৰা।

(গ) ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি আৰু গ্ৰামেন্নয়ন বেংকঃ- ৰাষ্ট্ৰীয় কৃষি আৰু গ্ৰামেন্নয়ন বেংক বা নাবাৰ্ডে সম্পাদন কৰা মূল কাৰ্যবোৰ হৈছে ㅡ

(i) গাঁও অঞ্চলত যিমানবোৰ অনুষ্ঠান বিনিয়োগ আৰু উৎপাদনৰ সৈতে জড়িত হৈ আছে সেই আটাইবোৰৰ শীৰ্ষ বিত্ত যোগানকাৰী প্ৰতিষ্ঠান হ'ল নাবাৰ্ড।

(ii) ঋণ প্ৰদান প্ৰক্ৰিয়া, আঁচনিৰ পুনৰীক্ষণ আৰু পৰ্যালোচনা, প্ৰশিক্ষণ আদিৰ সুদৃঢ়কৰণৰ বাবে নাবাৰ্ডে ব্যৱস্থা লয়।

(iii) সকলোবোৰ বিত্তীয় প্ৰতিষ্ঠান ভাৰত চৰকাৰ, ৰাজ্য চৰকাৰ, ৰিজাৰ্ভ বেংক ইত্যাদিৰ সৈতে নাবাৰ্ডে সম্বন্বয় ৰক্ষা কৰে।

(ঘ) ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ উন্নয়ন বেংকঃ- ভাৰতীয় ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ উন্নয়ন বেংকৰ কাৰ্যসমূহ হৈছে 一

(i) ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ সমূহৰ বাবে উন্নত প্ৰযুক্তিবিদ্যা আৰু আধুনিকীকৰণৰ ব্যৱস্থা কৰা।

(ii) ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগ খণ্ডত উৎপাদিত সামগ্ৰীৰ বাবে বজাৰৰ সুবিধা দিয়া।

(iii) অৰ্ধ নগৰ এলেকাত ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগসমূহত অধিক নিয়োগৰ ব্যৱস্থা কৰি গাঁও আৰু অৰ্ধ নগৰ এলেকাৰ পৰা চহৰলৈ জনসংখ্যাৰ বহিঃগমন ৰোধ কৰা।

(iv) ৰাজ্যিক বিত্ত নিগম, ঔদ্যোগিক নিগম, ব্যৱসায়িক বেংক, সমবায় বেংক আৰু আঞ্চলিক গ্ৰাম্য বেংক সমূহলৈ অৰ্থ-সাহাৰ্য আগবঢ়োৱা আৰু এই অনুষ্ঠানবোৰৰ যোগেদি ক্ষুদ্ৰ উদ্যোগলৈ সাহাৰ্য আগবঢ়োৱা।

মুদ্ৰাৰ দুটা কুফল হৈছে:

1. মুদ্ৰাৰ মূল্য হ্ৰাস (মুদ্রাস্ফীতি)

2. চুৰি আৰু নকলৰ সমস্যাবলী

পণ্য বিনিময় প্রথা হৈছে এক ব্যৱস্থা য'ত লোকৰ মাজত পণ্যৰ বিনিময় কৰা হয়, অৰ্থাৎ, এটা বস্তুৰ বাবে অন্য এটা বস্তু প্ৰদান কৰা হয়।

পণ্য বিনিময় প্রথাৰ দুটা অসুবিধা হৈছে:

দৰশ্যৰ অভাৱ: পণ্যৰ মূল্যৰ ওপৰত সমঝতা কৰা কঠিন।

দৰদাতাৰ অভাৱ: যেতিয়া আপোনাৰ পৰা যি বস্তু বিচাৰিছে, সেই বস্তুৰ কোনো দৰদাতা নাথাকিব পাৰে।

আঞ্চলিক গ্রাম্য বেংকৰ দুটা মূল কাৰ্য হ'ল:

কৃষকৰ বাবে ঋণ প্ৰদান: কৃষকৰ উৎপাদন খৰচ পূৰণৰ বাবে ঋণ আগবঢ়োৱা।

আর্থিক সহায়: গ্ৰাম্য উন্নয়ন আৰু কৃষি সম্পর্কিত প্ৰকল্পসমূহৰ বাবে আর্থিক সহায় প্ৰদান কৰা।

বিনিময় প্ৰথাৰ দুটা অসুবিধা হ'ল:

সম্পত্তিৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণৰ অসুবিধা: পৃথক পৃথক বস্তুৰ মূল্যৰ তুলনা কৰা কঠিন হয়।

সঞ্চয়ৰ অভাৱ: বিনিময় প্ৰথাত মুদ্ৰা নাই, সেয়ে সঞ্চয় কৰাটো সম্ভৱ নহয়।

মুদ্ৰাৰ লগত সংযোজিত হৈ থকা দুটা অসুবিধা হ'ল:

মুদ্ৰাৰ মূল্য হ্ৰাস: মুদ্ৰাৰ মূল্যসমূহ সময়ৰ সৈতে হ্ৰাস পোৱাৰ সম্ভাৱনা থাকে, যাৰ ফলত লোকসান হ'ব পাৰে।

মুদ্ৰা জালিয়াতি: মুদ্ৰাৰ জালিয়াতি বা নকল মুদ্ৰা ব্যৱহাৰৰ ঘটনাবোৰ অতিক্ৰম কৰিব পৰা কঠিন হয়, যাৰ ফলত অৰ্থব্যবস্থাত অস্থিতিশীলতা সৃষ্টি হয়।

কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়নৰ ৰাষ্ট্ৰীয় বেংকে (নাবার্ড) সম্পাদন কৰা দুটা মূল কাৰ্য হ'ল:

কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন প্ৰকল্পৰ অৰ্থায়ন: নাবার্ড কৃষি আৰু গ্ৰাম্য উন্নয়ন সন্দৰ্ভত বিভিন্ন প্ৰকল্পৰ বাবে ঋণ আৰু অৰ্থায়ন যোগান দিয়ে।

গ্ৰাম্য উন্নয়ন কাৰ্যসূচী আৰু উদ্ভাৱনী উদ্যোগৰ সমৰ্থন: নাবার্ড গ্ৰাম্য অঞ্চলে উদ্ভাৱনী উদ্যোগসমূহ আৰু উন্নয়নকাৰী কাৰ্যসূচীসমূহৰ প্ৰবৃদ্ধি আৰু বাস্তৱায়ন কৰাত সহায় কৰে।

বিনিময় প্রথাৰ অসুবিধাসমূহ হ'ল:

দ্বিপদী দামৰ সমস্যাঃ পণ্যসমূহৰ পৰস্পৰ বিনিময়ৰ সময়ত দামৰ পৰিমাণ ঠিক কৰা কঠিন, কাৰণ প্ৰতিটি সামগ্ৰীৰ নিজৰ মূল্য নিৰ্ধাৰণ কৰা আৱশ্যক হয়।

পণ্যৰ দুটাত মিলন সাপেক্ষতাঃ বিনিময়ৰ বাবে একেই সময়তে দুটা পক্ষৰ বাবে প্ৰয়োজনীয় পণ্যৰ সমান্তৰাল উপস্থিতি নিশ্চয়তা থাকে, যাক "ডবল কোইনডেঞ্জ" বুলি কোৱা হয়।

সামগ্ৰীৰ নিৰ্দিষ্টতা আৰু খণ্ডিততাৰ সমস্যা: পণ্যসমূহৰ ধৰণ আৰু পৰিমাণৰ মাজত ভিন্নতা থাকিব পাৰে, যাৰ বাবে বিনিময় কঠিন হৈ পড়ে।

দীর্ঘকালীন চুক্তিৰ অভাৱ: বিনিময় প্ৰথাত দীৰ্ঘকালীন বাণিজ্যিক সম্পর্ক স্থাপন কৰাৰ সুযোগ কম থাকে।

মুদ্ৰা আৰু বিনিময়ৰ অভাৱ: মুদ্ৰা নথকাৰ কাৰণে বিনিময়ৰ ব্যৱস্থা অসুবিধাজনক হৈ পৰে।

ভাৰতীয় ৰিজার্ভ বেংকৰ (RBI) প্ৰধান কাৰ্যসমূহ হ'ল:

মুদ্ৰানীতি নিৰ্ধাৰণ: RBI ভাৰতৰ মুদ্ৰা বিতৰণ আৰু মুদ্ৰা সংৰক্ষণৰ বাবে নীতি নিৰ্ধাৰণ কৰে, যাৰ মাধ্যমে দেশৰ আৰ্থিক স্থিতিশীলতা ৰক্ষা কৰা হয়।

বেংকিং ব্যৱস্থাৰ নিয়ন্ত্রণ: RBI দেশে থকা বেংকৰ কাৰ্য আৰু সঞ্চালন নিয়ন্ত্ৰণ কৰে, যাতে বেংকসমূহৰ স্বচ্ছতা আৰু সুৰক্ষা নিশ্চিত হয়।

বিপৰ্যয়ৰ প্ৰতিবিধান: RBI দেশৰ আৰ্থিক সুৰক্ষা নিশ্চিত কৰিবলৈ বিপৰ্যয়ৰ সময়ে বিশেষ পদক্ষেপ গ্ৰহণ কৰে।

বিদেশী মুদ্ৰা আৰু চাহিদা: RBI বিদেশী বিনিয়োগ আৰু মুদ্ৰা সঞ্চয়ৰ বাবে নিয়মাৱলী স্থাপন কৰে, যাতে বিদেশী মুদ্ৰাৰ সঠিক ব্যৱস্থাপনা হয়।

মুদ্ৰা উত্পাদন আৰু বিতৰণ: RBI নতুন মুদ্ৰা উৎপাদন আৰু বিতৰণৰ কাৰ্য কৰে, যাৰ মাধ্যমে ভাৰতৰ মুদ্ৰা ব্যৱস্থাপনা নিশ্চিত হয়।